Mù thị giác (blindsight) là hiện tượng một người bị tổn thương vùng thị giác chính ở vỏ não, khẳng định không nhìn thấy gì ở một phần thị trường, nhưng khi được yêu cầu "đoán" vị trí, hướng chuyển động hay cả cảm xúc trên khuôn mặt trong vùng mù đó thì lại đoán đúng hơn hẳn mức may rủi. Hiện tượng được nhà tâm lý học thần kinh Lawrence Weiskrantz nghiên cứu và đặt tên từ thập niên 1970. Nó là một trong những bằng chứng rõ nhất cho thấy não có thể xử lý thông tin thị giác mà ý thức không hề biết.
Mắt nhìn, não thấy: con đường thị giác
Để hiểu mù thị giác, cần biết sơ lược đường đi của hình ảnh:
- Ánh sáng vào mắt, võng mạc biến nó thành tín hiệu thần kinh.
- Phần lớn tín hiệu đi qua dây thần kinh thị giác tới một trạm trung chuyển trong đồi thị.
- Từ đó tín hiệu tới vỏ não thị giác chính (gọi là V1) ở thùy chẩm, phía sau đầu.
- Từ V1, thông tin được chuyển tới hàng chục vùng khác chuyên xử lý màu, hình dạng, chuyển động, khuôn mặt.
Mỗi bên não nhận hình ảnh từ nửa thị trường bên kia. Nếu V1 bên phải bị tổn thương (do đột quỵ, chấn thương, khối u, phẫu thuật), người bệnh thường mất nhìn nửa bên trái của thị trường ở cả hai mắt. Họ không thấy gì ở vùng đó, theo lời họ kể.
Nhưng ngoài con đường chính qua V1, còn có những đường phụ: một phần tín hiệu từ võng mạc đi thẳng tới các vùng sâu hơn của não, như gò trên ở trung não, rồi tới các vùng vỏ não xử lý chuyển động mà không qua V1. Chính các đường phụ này được cho là nền tảng của mù thị giác.
Bệnh nhân D.B. và thí nghiệm của Weiskrantz
Năm 1973, Ernst Pöppel cùng cộng sự đã báo cáo rằng một số bệnh nhân có thể hướng mắt về phía ánh sáng trong vùng mù. Năm 1974, Lawrence Weiskrantz, Elizabeth Warrington và cộng sự ở Anh công bố nghiên cứu chi tiết trên một bệnh nhân được gọi bằng tên viết tắt D.B.
D.B. đã được phẫu thuật cắt bỏ một phần vỏ não thị giác bên phải để điều trị một dị dạng mạch máu, và mất nhìn phần lớn thị trường bên trái. Các nhà nghiên cứu chiếu những kích thích vào vùng mù đó và hỏi anh. D.B. trả lời anh không thấy gì. Khi được bảo cứ đoán thử:
- Anh chỉ đúng vị trí của điểm sáng nhiều hơn hẳn mức may rủi.
- Anh phân biệt được một vạch đứng với một vạch ngang.
- Anh phân biệt được chữ X với chữ O ở một mức nhất định.
Khi được cho xem kết quả, D.B. ngạc nhiên. Anh nói anh chỉ đoán, không hề "thấy". Weiskrantz đặt tên cho hiện tượng là blindsight — một chữ ghép nghịch lý: "thấy trong mù". Ông dành nhiều năm nghiên cứu D.B. và viết cuốn sách "Blindsight" năm 1986.
Bệnh nhân T.N.: đi qua hành lang đầy chướng ngại
Một trong những minh hoạ ấn tượng nhất đến từ năm 2008. Nhóm của Beatrice de Gelder nghiên cứu bệnh nhân T.N., người bị hai cơn đột quỵ làm tổn thương V1 ở cả hai bên não, tức gần như mù hoàn toàn về mặt ý thức. Ông đi lại bằng gậy và cần người dắt.
Các nhà nghiên cứu đặt nhiều đồ vật như hộp, ghế dọc một hành lang và yêu cầu T.N. đi qua mà không có gậy. Ông đi qua, lách tránh từng chướng ngại một cách khéo léo, dù sau đó nói không biết mình đã tránh cái gì. Đoạn phim ghi lại cảnh này được dùng trong rất nhiều bài giảng về ý thức.
Mù thị giác cảm xúc
Từ cuối thập niên 1990, nhóm của de Gelder còn báo cáo hiện tượng mù thị giác cảm xúc: bệnh nhân đoán đúng hơn mức may rủi cảm xúc (vui, sợ, giận) trên khuôn mặt được chiếu vào vùng mù. Chụp não cho thấy hạch hạnh nhân, vùng liên quan tới cảm xúc, vẫn phản ứng với khuôn mặt sợ hãi trong vùng mù. Điều này gợi ý có một đường nhanh, không cần ý thức, để não nhận ra tín hiệu nguy hiểm.
Bằng chứng ở động vật
Năm 1995, Alan Cowey và Petra Stoerig công bố trên tạp chí Nature một nghiên cứu với khỉ bị tổn thương V1 một bên. Khi được huấn luyện chỉ vào vị trí kích thích, khỉ chỉ đúng kể cả trong vùng mù. Nhưng khi được huấn luyện báo "không có gì" bằng một nút riêng, khỉ lại bấm "không có gì" khi kích thích chiếu vào vùng mù. Nghĩa là con khỉ dường như phản ứng được với kích thích, nhưng "coi" vùng đó như trống — giống hệt bệnh nhân người.
Những tranh luận khoa học
Mù thị giác hấp dẫn đến mức nó cũng bị đặt câu hỏi rất kỹ:
| Câu hỏi | Các quan điểm |
|---|---|
| Có thật là hoàn toàn không ý thức? | Một số nhà nghiên cứu, như Morten Overgaard, cho rằng nhiều bệnh nhân vẫn có cảm nhận mờ nhạt khi được hỏi bằng thang đo chi tiết hơn (không thấy gì / cảm giác mơ hồ / thấy gần rõ / thấy rõ). Có thể "mù thị giác" một phần là thị giác có ý thức rất yếu. |
| Có phải ánh sáng tán xạ sang vùng còn nhìn được? | Đây là phản biện sớm. Các thí nghiệm sau đã kiểm soát kỹ, và nhiều kết quả vẫn đứng. |
| Phân loại | Weiskrantz phân biệt "loại 1" (không có cảm nhận gì) và "loại 2" (có cảm giác mơ hồ rằng có gì đó, nhưng không thấy). |
| Có phổ biến không? | Không phải bệnh nhân tổn thương V1 nào cũng có mù thị giác; mức độ khác nhau rất nhiều giữa người với người. |
Dù còn tranh luận về mức độ "vô thức", hiện tượng cốt lõi — não xử lý thông tin thị giác để điều khiển hành vi trong khi người đó báo cáo không thấy — được chấp nhận rộng rãi.
Mù thị giác nói gì về ý thức
Hiện tượng này có ý nghĩa vượt ra ngoài bệnh học thần kinh:
- Nhìn và thấy là hai chuyện. Mắt và não có thể nhận, phân tích hình ảnh, dẫn đường cho tay và chân, mà không tạo ra trải nghiệm "tôi thấy". Trải nghiệm thị giác có ý thức dường như cần V1 và các mạng kết nối với nó.
- Ý thức không phải là tất cả những gì não biết. Ngay cả người bình thường cũng có những phản ứng thị giác nhanh mà ý thức đến sau, như né một vật bay tới trước khi kịp nghĩ.
- Có thể hỗ trợ phục hồi chức năng. Một số nhóm đang nghiên cứu cách luyện tập để bệnh nhân tận dụng khả năng thị giác còn lại trong vùng mù. Kết quả còn hạn chế và khác nhau tuỳ người.
Thử ngay: tìm điểm mù của chính bạn
Mù thị giác chỉ xảy ra khi não tổn thương, nhưng mỗi người khoẻ mạnh đều có một "điểm mù" nhỏ ở mỗi mắt, nơi dây thần kinh thị giác rời võng mạc và không có tế bào cảm nhận ánh sáng. Ta không nhận ra nó vì não "lấp" chỗ trống.
- Lấy một tờ giấy trắng, vẽ một dấu cộng nhỏ ở bên trái và một chấm tròn đậm ở bên phải, cách nhau khoảng 8 cm, cùng một hàng.
- Nhắm mắt trái, dùng mắt phải nhìn chằm chằm vào dấu cộng.
- Cầm tờ giấy cách mặt khoảng 40–50 cm, rồi từ từ đưa lại gần hoặc ra xa, mắt vẫn nhìn dấu cộng.
- Ở một khoảng cách nhất định, chấm tròn sẽ biến mất — nó vừa rơi vào điểm mù của bạn.
Điều thú vị là bạn không thấy một lỗ đen; bạn thấy nền giấy trắng ở chỗ đó. Não đã tự điền vào. Đây là một ví dụ nhỏ về việc những gì ta "thấy" là sản phẩm của não, không phải bản sao trung thực của thế giới.
Góc nhìn hôm nay
Mù thị giác đã trở thành một ví dụ kinh điển trong sách giáo khoa tâm lý học và triết học về tâm trí. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn "Blindsight" của Lawrence Weiskrantz, hoặc các chương về ý thức trong sách khoa học thần kinh phổ thông. Nếu bạn hoặc người thân bị mất một phần thị trường sau đột quỵ hay chấn thương, hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc mắt về các chương trình phục hồi chức năng thị giác.
Câu hỏi thường gặp
Mù thị giác (blindsight) là gì?
Mù thị giác là hiện tượng người bị tổn thương vỏ não thị giác chính nói rằng họ không thấy gì ở một phần thị trường, nhưng khi được yêu cầu đoán thì lại chỉ đúng vị trí, hướng chuyển động hay hình dạng đồ vật ở đó nhiều hơn mức may rủi.
Vì sao người mù thị giác vẫn tránh được đồ vật?
Vì ngoài con đường chính qua vỏ não thị giác V1, tín hiệu từ mắt còn đi theo những đường phụ tới các vùng khác của não, như gò trên ở trung não. Các đường này đủ để dẫn đường cho hành động, nhưng không tạo ra trải nghiệm nhìn thấy có ý thức.
Ai phát hiện ra blindsight?
Hiện tượng được Lawrence Weiskrantz và cộng sự ở Anh nghiên cứu chi tiết từ năm 1974 trên bệnh nhân D.B., và ông đặt tên blindsight. Trước đó năm 1973, Ernst Pöppel và cộng sự đã báo cáo dấu hiệu tương tự ở một số bệnh nhân.
Mù thị giác khác điểm mù của mắt thế nào?
Điểm mù là chỗ nhỏ trên võng mạc không có tế bào cảm nhận ánh sáng, ai cũng có và não tự lấp chỗ trống. Mù thị giác là hiện tượng ở người tổn thương vỏ não thị giác, mất nhìn một vùng lớn nhưng não vẫn xử lý được một phần thông tin ở vùng đó mà không có ý thức.
