Bệnh nhân H.M. là Henry Molaison (1926–2008), một người Mỹ bị mất khả năng ghi nhớ sự kiện mới sau ca mổ não năm 1953 nhằm chữa động kinh. Suốt hơn năm mươi năm, ông tham gia hàng trăm buổi nghiên cứu, giúp khoa học khám phá ba điều nền tảng: hồi hải mã cần cho việc tạo ký ức mới, trí nhớ ngắn hạn và dài hạn là hai hệ khác nhau, và học kỹ năng không cần nhớ mình đã học. Ông được coi là bệnh nhân quan trọng bậc nhất trong lịch sử nghiên cứu trí nhớ.
Một chàng trai bị động kinh hành hạ
Henry Gustav Molaison sinh năm 1926 ở bang Connecticut, Mỹ. Từ khoảng mười tuổi, cậu bắt đầu lên những cơn động kinh nhẹ, rồi tới tuổi thiếu niên thì xuất hiện cơn co giật toàn thân. Nguyên nhân không rõ: có người cho là liên quan đến một lần ngã xe đạp hồi nhỏ, cũng có ý kiến nhắc tới yếu tố gia đình. Đến tuổi hai mươi mấy, cơn động kinh nặng tới mức anh không giữ được việc làm, dù đã dùng liều thuốc rất cao.
Năm 1953, khi Henry 27 tuổi, bác sĩ phẫu thuật thần kinh William Beecher Scoville ở Hartford đề xuất một ca mổ thử nghiệm: cắt bỏ phần trong của cả hai thuỳ thái dương, nơi ông nghĩ là nguồn phát cơn. Ca mổ lấy đi phần lớn hồi hải mã hai bên, cùng hạch hạnh nhân và một phần vỏ não lân cận.
Sau ca mổ: một hiện tại kéo dài mãi
Cơn động kinh giảm rõ rệt. Trí thông minh đo bằng bài kiểm tra không giảm, thậm chí nhỉnh lên đôi chút. Henry vẫn nói chuyện lưu loát, vẫn hiểu đùa, vẫn nhớ nhiều chuyện thời thơ ấu. Nhưng có một điều khủng khiếp: ông không thể ghi nhớ chuyện mới. Gặp một người, nói chuyện vui vẻ, người đó ra ngoài vài phút rồi quay lại — ông chào như gặp lần đầu. Ông không nhớ mình vừa ăn trưa, đọc lại cùng một tờ tạp chí mà không thấy quen.
Ông cũng mất một phần ký ức của những năm ngay trước ca mổ, trong khi ký ức xa hơn còn khá tốt. Những người nghiên cứu ông về sau nhận xét ông có thể nói về thời thơ ấu, nhưng thường kể chung chung, ít khi sống lại một cảnh cụ thể với nhiều chi tiết.
Năm 1957, Scoville cùng nhà tâm lý học Brenda Milner công bố bài báo mô tả trường hợp này. Từ đó, Henry được nhắc trong y văn chỉ bằng hai chữ cái H.M. để bảo vệ danh tính, cho tới khi ông mất.
Ba bài học lớn từ H.M.
1. Hồi hải mã là cửa ngõ của ký ức mới
Trước H.M., nhiều nhà khoa học tin rằng trí nhớ phân tán khắp vỏ não và không có vùng nào "chuyên trách". Ca của ông cho thấy mất một cấu trúc cụ thể ở thuỳ thái dương trong là đủ để mất khả năng tạo ký ức sự kiện mới, trong khi các năng lực khác gần như còn nguyên.
2. Trí nhớ ngắn hạn và dài hạn là hai hệ khác nhau
H.M. có thể giữ một dãy số trong đầu và nhắc lại bình thường, miễn là không bị phân tâm. Có lần ông giữ được một con số trong khoảng mười lăm phút bằng cách liên tục nhẩm và dùng mẹo tính toán. Nhưng chỉ cần chuyển sang việc khác, con số — và cả việc mình từng được giao nhớ một con số — biến mất. Trí nhớ ngắn hạn của ông còn, chỉ có "cây cầu" sang trí nhớ dài hạn bị gãy.
3. Học kỹ năng không cần nhớ đã học
Năm 1962, Milner cho H.M. vẽ theo đường viền một ngôi sao khi chỉ được nhìn tay qua gương. Qua ba ngày, ông vẽ ngày một tốt hơn, nhưng mỗi lần đều nói chưa từng làm việc này. Phát hiện này mở ra nhận thức rằng có những loại trí nhớ — kỹ năng, thói quen — đi theo con đường khác, không cần hồi hải mã.
Năm mươi năm làm "người thầy" của khoa học
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1926 | Henry Molaison chào đời ở Connecticut |
| 1953 | Ca mổ cắt bỏ phần trong hai thuỳ thái dương |
| 1957 | Scoville và Milner công bố bài báo mô tả ca bệnh |
| 1962 | Milner công bố thí nghiệm vẽ qua gương |
| Từ thập niên 1960 | Suzanne Corkin bắt đầu nghiên cứu ông, gắn bó suốt phần đời còn lại |
| Thập niên 1990 | Ảnh cộng hưởng từ cho thấy rõ phạm vi tổn thương |
| 2008 | Henry mất ở tuổi 82; tên thật được công bố |
| 2009 | Não ông được cắt thành hơn 2.400 lát mỏng tại Đại học California, San Diego |
Nhà khoa học thần kinh Suzanne Corkin ở MIT làm việc với ông trong khoảng bốn mươi năm, điều phối việc nghiên cứu của rất nhiều nhóm. Năm 2013, bà xuất bản cuốn sách "Permanent Present Tense" (tạm dịch: Thì hiện tại vĩnh viễn) kể về ông. Theo những gì bà mô tả, Henry là người hiền lành, lịch sự, thích giải ô chữ và hay nói rằng ông vui nếu những gì xảy ra với mình giúp được người khác.
Những điều ông vẫn học được
Dù ký ức sự kiện gần như không còn chỗ ghi, Henry vẫn học được một chút qua rất nhiều lần lặp lại. Nhiều năm sau khi dọn về một ngôi nhà mới, ông vẽ được sơ đồ căn nhà khá đúng. Các nghiên cứu sau này cho thấy ông nhận ra được một số ít tên người nổi tiếng chỉ trở nên nổi tiếng sau năm 1953, dù rất mờ nhạt. Những mẩu nhỏ này gợi ý rằng các vùng não còn lại vẫn có thể học thêm kiến thức chậm chạp, dù không có hồi hải mã.
Não của H.M. sau khi ông mất
Henry mất ngày 2/12/2008. Theo sự đồng ý đã được sắp xếp từ trước, não ông được chuyển đến phòng thí nghiệm của Jacopo Annese tại Đại học California, San Diego. Năm 2009, não được cắt thành 2.401 lát mỏng trong một quá trình kéo dài khoảng hai ngày và được truyền trực tuyến. Kết quả phân tích công bố năm 2014 cho thấy một phần phía sau của hồi hải mã vẫn còn, nhưng teo nhiều, và ca mổ cũng để lại một vùng tổn thương nhỏ ở thuỳ trán — chi tiết trước đây chưa được biết.
Những câu hỏi về đạo đức
Năm 2016, nhà báo Luke Dittrich — cháu ngoại của bác sĩ Scoville — xuất bản cuốn "Patient H.M.", đặt ra những câu hỏi về cách ca mổ năm 1953 được quyết định, về việc một người không nhớ được có thể đồng ý tham gia nghiên cứu thế nào, và về việc quản lý hồ sơ. Một số nhà khoa học từng làm việc với H.M. phản bác các cáo buộc trong sách. Bất kể chi tiết tranh cãi ra sao, câu chuyện này góp phần nhắc giới y học về những chuẩn mực ngày nay: phẫu thuật thử nghiệm phải được xem xét nghiêm ngặt, và người mất khả năng tự quyết cần được bảo vệ đặc biệt.
Góc nhìn hôm nay
Không ai còn thực hiện ca mổ như của H.M. — chính câu chuyện của ông đã khiến giới phẫu thuật thần kinh từ bỏ việc cắt cả hai bên thuỳ thái dương trong. Phẫu thuật động kinh hiện nay được lập kế hoạch kỹ lưỡng, chỉ can thiệp một bên khi có chỉ định, sau khi đánh giá trí nhớ cẩn thận. Những hiểu biết rút ra từ H.M. có mặt trong mọi giáo trình tâm lý học và khoa học thần kinh. Người đọc muốn tìm hiểu thêm có thể tìm hai cuốn sách nói trên, đọc song song để thấy cả góc nhìn của nhà khoa học lẫn những câu hỏi của nhà báo.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh nhân H.M. là ai?
H.M. là Henry Molaison (1926–2008), người Mỹ bị mất khả năng ghi nhớ sự kiện mới sau ca mổ não năm 1953 để chữa động kinh. Ông tham gia nghiên cứu suốt hơn năm mươi năm và tên thật chỉ được công bố sau khi ông mất.
H.M. bị mổ não vì sao?
Ông bị động kinh nặng từ nhỏ, thuốc không kiểm soát được. Năm 1953, bác sĩ William Beecher Scoville cắt bỏ phần trong của hai thuỳ thái dương, gồm phần lớn hồi hải mã hai bên, để giảm cơn động kinh.
Ca bệnh H.M. giúp khoa học hiểu gì về trí nhớ?
Ca bệnh cho thấy hồi hải mã cần cho việc tạo ký ức sự kiện mới, trí nhớ ngắn hạn và dài hạn là hai hệ khác nhau, và học kỹ năng không cần nhớ đã học. Đây là nền tảng của khoa học trí nhớ hiện đại.
H.M. còn nhớ được gì sau ca mổ?
Ông vẫn nhớ nhiều chuyện từ trước, nói chuyện bình thường, giữ được thông tin trong vài chục giây nếu không bị phân tâm và học được kỹ năng mới. Qua rất nhiều lần lặp lại, ông cũng học được một vài mẩu kiến thức mới ít ỏi.
Não của H.M. hiện ở đâu?
Sau khi ông mất năm 2008, não được chuyển tới Đại học California, San Diego và được cắt thành 2.401 lát mỏng năm 2009 để số hoá và nghiên cứu. Kết quả phân tích được công bố năm 2014.
