Giấc mơ có liên quan tới ký ức ban ngày, nhưng hiếm khi lặp lại nguyên vẹn một sự việc: các nghiên cứu cho thấy chỉ khoảng một hai phần trăm giấc mơ chứa một đoạn ký ức được "phát lại" đúng như đã xảy ra. Thường gặp hơn là những mảnh vụn của ngày hôm trước, gọi là dư âm ngày, và một hiện tượng lạ hơn: sự việc có xu hướng quay lại trong giấc mơ khoảng năm đến bảy ngày sau, gọi là hiệu ứng trễ. Giấc mơ có phải là cách não xử lý ký ức hay chỉ là "tiếng vọng" của quá trình đó thì giới khoa học vẫn đang tranh luận.
Bài này nói gì và không nói gì
Bài này bàn về mối quan hệ giữa giấc mơ và trí nhớ theo cách các nhà khoa học đo đếm được: cái gì từ ban ngày xuất hiện trong giấc mơ, sau bao lâu, và điều đó có liên quan tới việc nhớ tốt hơn không. Bài không bàn ý nghĩa của từng giấc mơ hay giấc mơ báo trước điều gì; đó là những chủ đề nằm ngoài khoa học thực nghiệm.
"Dư âm ngày": từ Freud đến phòng thí nghiệm
Khái niệm dư âm ngày (day residue) được Sigmund Freud đặt tên trong cuốn sách về giấc mơ xuất bản năm 1899. Ông nhận xét rằng giấc mơ hầu như luôn có vài chi tiết từ ngày hôm trước: một người gặp ngoài đường, một câu nói, một đồ vật. Cách Freud giải thích vì sao những chi tiết ấy xuất hiện thì nay khó kiểm chứng, nhưng bản thân quan sát "giấc mơ mượn chất liệu từ ban ngày" thì được các nghiên cứu sau xác nhận.
Các nhà nghiên cứu hiện đại làm việc này bằng nhật ký: người tham gia ghi lại sự việc trong ngày và giấc mơ mỗi sáng, sau đó chính họ hoặc người chấm độc lập so xem chi tiết nào trùng.
Giấc mơ hiếm khi là "bản ghi hình"
Năm 2003, nhóm của Robert Stickgold và Allan Hobson (Fosse và cộng sự) cho người tham gia ghi chép tỉ mỉ cả sự việc thức lẫn giấc mơ trong hai tuần. Họ thấy:
- Rất nhiều giấc mơ có yếu tố quen từ đời sống: địa điểm, người quen, chủ đề đang bận tâm.
- Nhưng chỉ khoảng một đến hai phần trăm giấc mơ có một đoạn tái hiện trọn vẹn một sự việc ban ngày, đúng người, đúng nơi, đúng hành động.
Điều này khác hẳn với giả định ngây thơ rằng giấc mơ là "chiếu lại" ngày hôm qua. Thay vào đó, giấc mơ có vẻ lấy các mảnh rời rạc, trộn với ký ức cũ, rồi ghép thành cảnh mới. Kiểu "cắt dán" này khớp với ý rằng trong giấc ngủ, ký ức mới đang được nối vào kho ký ức cũ.
Hiệu ứng trễ: tuần sau sự việc mới vào giấc mơ
Một phát hiện khó ngờ hơn là hiệu ứng trễ trong giấc mơ (dream-lag effect). Năm 1989, Tore Nielsen và cộng sự ở Canada, và nhiều nghiên cứu sau đó, phát hiện rằng sự việc ban ngày có hai "đỉnh" xuất hiện trong giấc mơ:
| Thời điểm sau sự việc | Hiện tượng | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Đêm đầu tiên (1–2 ngày) | Dư âm ngày: chi tiết của hôm trước xuất hiện nhiều | Cao, lặp lại nhiều |
| Ngày 3–4 | Giảm xuống | Trung bình |
| Ngày 5–7 | Tăng trở lại: hiệu ứng trễ | Trung bình; được nhiều nhóm thấy, nhưng không phải nghiên cứu nào cũng thấy |
Một số nghiên cứu, như của Mark Blagrove ở Đại học Swansea (Anh), thấy hiệu ứng trễ rõ hơn ở giấc mơ REM và với sự việc mang tính cá nhân, có cảm xúc. Có giả thuyết cho rằng khoảng một tuần là thời gian ký ức đang được chuyển từ hồi hải mã sang vỏ não, và giấc mơ "chạm" vào ký ức ở hai thời điểm của quá trình đó. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận.
Thí nghiệm khối hình rơi: mơ cả khi không nhớ đã chơi
Năm 2000, Robert Stickgold và cộng sự công bố trên tạp chí Science một thí nghiệm đặc biệt. Người tham gia chơi Tetris — xếp các khối hình rơi trên màn hình máy tính — nhiều giờ trong ba ngày. Vào lúc vừa thiu thiu ngủ, nhiều người kể thấy hình ảnh khối hình rơi xuống.
Điều đáng chú ý nhất: trong nhóm có vài bệnh nhân mất trí nhớ do tổn thương hồi hải mã. Khi tỉnh, họ không nhớ mình đã từng ngồi trước máy tính xếp khối hình. Vậy mà lúc chớm ngủ, một số người cũng kể thấy những khối hình rơi xoay. Điều này gợi ý rằng hình ảnh lúc chớm ngủ có thể đến từ trí nhớ không phụ thuộc hồi hải mã — loại trí nhớ ẩn — chứ không nhất thiết từ ký ức sự kiện ta nói ra được.
Mơ về bài học thì làm bài tốt hơn?
Năm 2010, Erin Wamsley, Robert Stickgold và cộng sự cho người tham gia học đường đi trong một mê cung ảo ba chiều trên máy tính, rồi được ngủ trưa hoặc thức. Sau đó, họ phải tìm lại một điểm trong mê cung.
Một số ít người ngủ trưa kể rằng họ mơ thấy điều gì đó liên quan tới mê cung — không phải đường đi chính xác, mà là những mảnh như tiếng nhạc nền, hang động, mê cung khác. Nhóm này tìm đường tốt hơn hẳn so với những người ngủ mà không mơ về mê cung. Những người thức mà nghĩ về mê cung thì không có lợi thế tương tự.
Kết quả thú vị nhưng cần dè dặt: chỉ có vài người mơ về mê cung, nên con số rất nhỏ. Và vẫn chưa rõ giấc mơ gây ra trí nhớ tốt, hay chỉ là dấu hiệu cho thấy não đang củng cố mạnh bài đó, còn bản thân giấc mơ thì không có vai trò. Một số nghiên cứu sau trên ngủ đêm cho kết quả có xu hướng tương tự nhưng không phải lúc nào cũng rõ.
Các quan điểm khoa học về giấc mơ và trí nhớ
- Giấc mơ là cửa sổ nhìn vào quá trình củng cố. Giấc mơ phản ánh những ký ức đang được xử lý, giống như nhìn thấy ánh đèn từ một nhà máy đang chạy. Bản thân ánh đèn không sản xuất gì, nhưng cho biết máy đang chạy.
- Giấc mơ góp phần xử lý. Việc trộn mảnh mới với ký ức cũ trong giấc mơ có thể chính là một phần của việc tích hợp ký ức. Quan điểm này hấp dẫn nhưng khó kiểm chứng.
- Giấc mơ chủ yếu là sản phẩm phụ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng giấc mơ là "tiếng ồn" khi não hoạt động trong lúc ngủ, có liên quan tới ký ức vì não chỉ có ký ức làm chất liệu.
Ở thời điểm hiện nay, chưa có quan điểm nào được chứng minh trọn vẹn. Nhưng một điều khá chắc: không cần nhớ giấc mơ thì giấc ngủ vẫn giúp trí nhớ. Phần lớn quá trình củng cố diễn ra trong giấc ngủ sâu, mà giấc mơ ở giai đoạn này thường mờ nhạt, khó nhớ.
Thử ngay: nhật ký hai cột trong hai tuần
Bạn có thể tự quan sát dư âm ngày và hiệu ứng trễ, theo đúng cách các nhà nghiên cứu làm.
- Mỗi tối trước khi ngủ, ghi ba sự việc nổi bật trong ngày ở cột "Ngày" (ví dụ: đi chợ Tết với mẹ, kiểm tra Toán, gặp lại bạn cũ).
- Mỗi sáng thức dậy, trước khi cầm điện thoại, ghi lại những gì nhớ được từ giấc mơ ở cột "Đêm". Không cần đầy đủ, vài chữ cũng được.
- Sau hai tuần, đọc lại: mỗi mảnh trong cột "Đêm" có giống sự việc nào trong cột "Ngày" không, và sự việc đó cách bao nhiêu ngày.
Mục đích chỉ là quan sát chất liệu của giấc mơ đến từ đâu và sau bao lâu, không phải để đoán ý nghĩa. Nếu việc ghi nhật ký làm bạn khó ngủ hoặc lo lắng về giấc mơ, hãy dừng lại.
Góc nhìn hôm nay
Nghiên cứu giấc mơ khó hơn hầu hết các lĩnh vực khác của khoa học giấc ngủ, vì nó dựa vào lời kể của người vừa thức dậy, mà trí nhớ về giấc mơ phai rất nhanh. Dù vậy, những phát hiện như dư âm ngày, hiệu ứng trễ hay thí nghiệm khối hình rơi đã giúp đưa giấc mơ từ lĩnh vực suy đoán sang lĩnh vực đo đếm được. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn "When Brains Dream" (2021) của Antonio Zadra và Robert Stickgold, viết cho người đọc phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hay mơ thấy chuyện xảy ra ban ngày?
Giấc mơ thường mượn chất liệu từ ngày hôm trước, hiện tượng gọi là dư âm ngày. Não đang xử lý những ký ức mới trong lúc ngủ, nên các mảnh của chúng dễ xuất hiện trong giấc mơ. Tuy vậy, rất hiếm khi giấc mơ chiếu lại nguyên vẹn một sự việc.
Hiệu ứng trễ trong giấc mơ là gì?
Đó là hiện tượng sự việc ban ngày có xu hướng xuất hiện lại trong giấc mơ khoảng năm đến bảy ngày sau, sau khi đã giảm đi vài ngày. Nhiều nhóm nghiên cứu ghi nhận hiện tượng này, nhất là với giấc mơ REM và sự việc có cảm xúc, nhưng nguyên nhân vẫn chưa rõ.
Mơ về bài học có giúp nhớ bài tốt hơn không?
Một nghiên cứu năm 2010 thấy người mơ về mê cung vừa học tìm đường tốt hơn người không mơ, nhưng số người rất ít. Chưa rõ giấc mơ giúp nhớ, hay chỉ là dấu hiệu não đang củng cố bài đó.
Không nhớ giấc mơ thì giấc ngủ có giúp trí nhớ không?
Có. Phần lớn việc củng cố ký ức diễn ra trong giấc ngủ sâu, khi giấc mơ thường mờ nhạt và khó nhớ. Việc bạn có nhớ giấc mơ hay không không quyết định giấc ngủ có giúp trí nhớ hay không.
