Kích hoạt ký ức khi ngủ (targeted memory reactivation, TMR) là kỹ thuật gắn một mùi hương hay âm thanh với bài học lúc thức, rồi lặng lẽ phát lại tín hiệu đó khi người học đang ngủ sâu để nhắc não ôn lại đúng bài ấy. Nhiều thí nghiệm, mở đầu là nghiên cứu mùi hoa hồng năm 2007 của Björn Rasch và cộng sự, cho thấy cách này giúp nhớ tốt hơn ở mức vừa phải. Tác dụng rõ nhất khi tín hiệu được phát trong giấc ngủ không REM, và không phải phép màu biến người lười học thành giỏi.
Ý tưởng: gõ nhẹ vào đúng ngăn kéo
Như các bài khác trong danh mục đã nói, trong giấc ngủ sâu, não phát lại ký ức vừa học để củng cố. Nhưng nó phát lại cái gì là do não tự chọn. Câu hỏi của TMR là: liệu ta có thể "gợi ý" cho não ôn một bài cụ thể không?
Cách làm dựa trên một nguyên lý quen thuộc: ký ức được gợi lại mạnh nhờ những tín hiệu có mặt lúc ghi. Mùi bánh chưng nhắc Tết, tiếng ve nhắc mùa thi. Nếu trong lúc học có một mùi hay âm thanh đặc trưng, thì tín hiệu đó trở thành "chìa khoá" của bài học. Phát chìa khoá khi ngủ, não có thể mở đúng ngăn kéo ấy ra mà không cần ta tỉnh.
Thí nghiệm hoa hồng năm 2007
Năm 2007, Björn Rasch, Jan Born và cộng sự ở Đại học Lübeck (Đức) công bố trên tạp chí Science một thí nghiệm đã trở thành kinh điển.
- Buổi tối, người tham gia học vị trí của các cặp thẻ hình giống nhau trên màn hình, kiểu bài lật thẻ tìm cặp. Trong khi học, họ ngửi mùi hoa hồng qua một mặt nạ.
- Trong đêm, khi điện não đồ cho thấy họ đang ở giấc ngủ sóng chậm, mùi hoa hồng được thổi lại qua mặt nạ. Những đêm khác, chỉ có không khí không mùi.
- Sáng hôm sau, kiểm tra vị trí các cặp thẻ.
Kết quả: những đêm có mùi hoa hồng trong giấc ngủ sâu, người tham gia nhớ vị trí thẻ tốt hơn rõ rệt. Điều đáng chú ý là các kiểm chứng kèm theo:
- Thổi mùi trong giấc ngủ REM thì không có lợi.
- Thổi mùi khi người tham gia đang thức thì không có lợi.
- Nếu lúc học không có mùi, thì thổi mùi khi ngủ cũng không có lợi.
- Ảnh chụp não cho thấy mùi hoa hồng trong giấc ngủ sâu làm hồi hải mã hoạt động mạnh lên.
Những kiểm chứng này cho thấy tác dụng không đến từ mùi hương nói chung, mà từ việc mùi đã được gắn với bài học và được phát đúng lúc não đang củng cố.
Từ mùi sang âm thanh
Mùi khó điều khiển chính xác: không thể gắn mỗi món đồ một mùi riêng. Âm thanh thì làm được. Năm 2009, nhóm của Ken Paller ở Đại học Northwestern (Rudoy và cộng sự) cho người tham gia học vị trí của 50 đồ vật trên màn hình, mỗi đồ vật đi kèm tiếng đặc trưng của nó: con mèo kêu "meo", cái chuông kêu "reng". Trong giấc ngủ trưa, một nửa số âm thanh được phát lại khẽ. Khi kiểm tra, người tham gia nhớ vị trí những đồ vật có âm được phát lại chính xác hơn những đồ vật không được phát.
Đây là bước tiến lớn: TMR không chỉ làm "toàn bộ bài học" tốt hơn mà có thể chọn từng mục nhỏ để củng cố.
Các nhóm khác sau đó mở rộng sang nhiều loại bài:
- Kỹ năng vận động: năm 2012, nhóm của Paller (Antony và cộng sự) cho người tham gia tập bấm phím theo hai giai điệu. Khi ngủ trưa, chỉ một giai điệu được phát lại; giai điệu đó được chơi chính xác hơn sau giấc ngủ.
- Từ vựng ngoại ngữ: năm 2015, Thomas Schreiner và Björn Rasch cho người nói tiếng Đức học từ tiếng Hà Lan. Phát lại những từ tiếng Hà Lan đó trong giấc ngủ không REM giúp nhớ nghĩa tốt hơn so với những từ không được phát.
Bằng chứng tổng hợp: hiệu ứng có thật, cỡ vừa phải
Đến cuối thập niên 2010, đã có hàng chục nghiên cứu TMR. Năm 2020, một phân tích tổng hợp do Xiaoqing Hu, Ken Paller và cộng sự thực hiện, gộp kết quả của rất nhiều thí nghiệm, kết luận:
| Điều kiện | Kết quả tổng hợp |
|---|---|
| Phát tín hiệu trong giấc ngủ sâu (N3) | Có lợi, rõ nhất |
| Phát trong giấc ngủ nhẹ (N2) | Có lợi |
| Phát trong giấc ngủ REM | Không thấy lợi rõ ràng |
| Phát khi thức | Không thấy lợi tương tự |
| Loại bài | Lợi cho cả ký ức sự kiện, vị trí và kỹ năng |
Cỡ hiệu ứng được mô tả là nhỏ đến vừa. Nghĩa là trung bình có tác dụng, nhưng ở từng người, từng đêm thì có khi thấy, có khi không. Cũng như nhiều lĩnh vực tâm lý học, có khả năng các nghiên cứu cho kết quả âm tính ít được công bố hơn, nên hiệu ứng thật có thể nhỏ hơn con số tổng hợp.
Thử ra khỏi phòng thí nghiệm: mùi hương ở nhà và ở trường
Phòng thí nghiệm có điện não đồ để canh đúng giai đoạn ngủ. Ở nhà thì không. Vậy có làm được không?
Năm 2020, một nhóm ở Đại học Freiburg (Đức) do Franziska Neumann và Jürgen Kornmeier thực hiện đã thử với học sinh trung học cơ sở học từ vựng tiếng Anh. Học sinh để một nguồn mùi hoa hồng cạnh bàn khi học ở nhà, và để mùi đó cạnh giường khi ngủ, trong vài tuần. Nhóm có mùi cả lúc học và lúc ngủ làm bài kiểm tra từ vựng tốt hơn nhóm không dùng mùi. Đây là một nghiên cứu nhỏ, cần được lặp lại, nhưng gợi ý rằng ý tưởng có thể áp dụng ngoài đời ở mức thô.
Nếu muốn thử ở nhà: làm sao cho an toàn và hợp lý
Nếu muốn tự thử, hãy làm đơn giản và để ý an toàn:
- Chọn một mùi riêng chỉ dùng cho việc học, ví dụ một loại tinh dầu nhẹ. Mùi bạn ngửi hằng ngày (như nước xả vải) không làm được "chìa khoá" vì nó gắn với quá nhiều thứ.
- Có mùi khi học, mỗi buổi tối học bài cần nhớ.
- Có mùi khi ngủ, thật nhẹ. Dùng miếng bông thấm vài giọt tinh dầu để xa gối, hoặc máy khuếch tán không dùng lửa.
- Tuyệt đối không đốt nến, nhang, que hương khi đi ngủ. Nguy cơ cháy nổ và khói trong phòng kín là có thật.
- Bỏ ngay nếu mùi làm khó ngủ, đau đầu, khó thở, hoặc trong nhà có người hen suyễn, dị ứng, trẻ sơ sinh, vật nuôi nhạy cảm với tinh dầu.
Đừng dùng âm thanh tại nhà theo kiểu phát suốt đêm: không có thiết bị đo giấc ngủ, âm thanh dễ rơi vào REM hoặc làm thức giấc, mất luôn phần lợi của giấc ngủ.
Và hãy nhớ: TMR chỉ khuếch đại cái đã học. Không có buổi học tối hôm đó thì mùi hương ban đêm chẳng nhắc được gì.
TMR còn được nghiên cứu để làm gì
Ngoài học tập, các nhà khoa học đang thử TMR cho những mục đích khác, với kết quả ban đầu và còn tranh luận:
- Hỗ trợ phục hồi chức năng vận động sau đột quỵ, bằng cách phát lại âm thanh gắn với bài tập.
- Củng cố các bài tập trị liệu tâm lý, như bài tập giảm sợ hãi.
- Giảm thiên kiến vô thức: một nghiên cứu năm 2015 báo cáo TMR làm giảm thiên kiến, nhưng các nghiên cứu lặp lại sau đó không thấy kết quả tương tự rõ ràng, nên điều này nên xem là chưa chắc.
Góc nhìn hôm nay
TMR là một trong những bằng chứng thuyết phục nhất rằng giấc ngủ không chỉ "giữ yên" ký ức mà chủ động xử lý chúng, và ta có thể tác động vào quá trình đó một cách có chọn lọc. Nhưng từ phòng thí nghiệm có điện não đồ đến phòng ngủ của học sinh là cả một khoảng cách. Ai quan tâm có thể tìm đọc các bài của Ken Paller (Đại học Northwestern) và Björn Rasch (Đại học Fribourg, Thụy Sĩ) về "targeted memory reactivation".
Câu hỏi thường gặp
Kích hoạt ký ức khi ngủ là gì?
Đó là kỹ thuật gắn một mùi hoặc âm thanh với bài học lúc thức, rồi phát lại tín hiệu đó khi người học đang ngủ sâu. Tín hiệu này nhắc não ôn lại đúng bài ấy trong đêm, giúp nhớ tốt hơn ở mức vừa phải. Tên tiếng Anh là targeted memory reactivation.
Ngửi mùi hương khi ngủ có giúp nhớ bài không?
Có thể, nếu cùng mùi đó đã có mặt khi học. Thí nghiệm năm 2007 cho thấy mùi hoa hồng trong giấc ngủ sâu giúp nhớ vị trí tốt hơn, nhưng không có tác dụng nếu lúc học không có mùi, hoặc nếu mùi được thổi trong giấc ngủ REM.
Có nên phát âm thanh bài học suốt đêm?
Không nên. Trong phòng thí nghiệm, âm thanh được phát rất khẽ và chỉ khi máy đo xác nhận đang ngủ sâu. Phát suốt đêm ở nhà dễ làm giấc ngủ vụn hoặc rơi vào giai đoạn không có lợi, mất luôn tác dụng củng cố của giấc ngủ.
Dùng tinh dầu khi ngủ có an toàn không?
Với phần lớn người lớn khoẻ mạnh, vài giọt tinh dầu nhẹ thấm bông để xa gối thường không sao. Không nên đốt nến hay nhang khi ngủ, và nên tránh nếu trong nhà có người hen suyễn, dị ứng, trẻ sơ sinh hoặc thấy khó chịu, khó ngủ.
