Lái xe về tới nhà mà không nhớ đường đi: chế độ tự động của não

Lái xe về tới nhà mà không nhớ mình đã đi qua những đoạn nào là hiện tượng rất phổ biến, thường được gọi là "lái xe tự động" hay "thôi miên đường dài". Nó xảy ra vì lái xe trên đường quen đã trở thành kỹ năng tự động: não vẫn nhìn đường, giữ làn, phanh khi cần, nhưng sự chú ý có ý thức đang ở chỗ khác, nên những đoạn đường bình thường không được ghi thành ký ức. Hiện tượng này không có nghĩa là bạn "mất ý thức", nhưng nó làm giảm khả năng phản ứng với tình huống bất ngờ, và có thể nguy hiểm khi kèm buồn ngủ.

Một trải nghiệm ai cũng từng có

Chiều tan làm, bạn chạy xe máy trên con đường đã đi hàng trăm lần. Đầu óc nghĩ về cuộc họp ngày mai, về chuyện con học thêm. Rồi bạn dừng trước cổng nhà, và chợt nhận ra không nhớ mình đã qua ngã tư đèn đỏ thế nào, có dừng ở chỗ đông người không. Cảm giác hơi rợn: "Vừa nãy ai lái xe?"

Câu trả lời là: chính bạn, hay nói chính xác hơn, những hệ thống tự động trong não bạn. Hiện tượng này đã được ghi nhận từ giữa thế kỷ 20, khi đường cao tốc dài và đơn điệu trở nên phổ biến ở Mỹ, và người ta đặt cho nó cái tên "highway hypnosis" — thôi miên đường cao tốc, dù nó không liên quan gì tới thôi miên thật.

Kỹ năng tự động: khi não chuyển sang "lái tự động"

Hãy nhớ lại lần đầu học xe máy. Bạn phải nghĩ từng thao tác: vặn ga bao nhiêu, bóp phanh tay nào, nhìn gương lúc nào, xi nhan trước khi rẽ. Đầu óc căng thẳng, không thể vừa lái vừa nghĩ chuyện khác.

Sau vài tháng, các thao tác đó trở thành tự động. Các nhà tâm lý học gọi đây là quá trình tự động hoá kỹ năng: ban đầu kỹ năng cần ý thức và tốn nhiều chú ý, rồi qua luyện tập, nó chuyển sang các hệ thống não chạy nhanh, song song, không cần ý thức giám sát từng bước. Đó là lý do người lái lâu năm có thể vừa lái vừa trò chuyện.

Tự động hoá là một thành tựu của não: nó giải phóng ý thức để làm việc khác. Nhưng nó cũng có cái giá.

Vì sao không nhớ đường: chú ý quyết định ký ức

Ký ức về sự việc phụ thuộc mạnh vào sự chú ý. Những gì không được chú ý thường không được ghi lại thành ký ức có thể nhớ lại sau đó.

Khi lái tự động trên đường quen:

• Mắt vẫn nhìn, não vẫn xử lý hình ảnh đường đi, đủ để giữ làn và tránh xe.
• Nhưng sự chú ý có ý thức đang dành cho suy nghĩ riêng — công việc, gia đình, một bài hát.
• Những đoạn đường không có gì đặc biệt không được "ghi" vào trí nhớ sự kiện. Một con đường đã đi hàng trăm lần cũng không có gì mới để ghi.

Vì vậy, bạn không "mất ý thức" trong lúc lái. Bạn chỉ không ghi lại ký ức về nó. Đây là điểm quan trọng: không nhớ khác với không biết lúc đang làm.

Đầu óc lang thang: phổ biến hơn ta tưởng

Năm 2010, Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert ở Đại học Harvard dùng một ứng dụng điện thoại hỏi ngẫu nhiên hàng nghìn người trong ngày: "Lúc này bạn đang làm gì? Bạn có đang nghĩ về việc khác ngoài việc đang làm không?". Kết quả công bố trên tạp chí Science: khoảng 47% thời gian thức, đầu óc người ta lang thang khỏi việc đang làm.

Lái xe trên đường quen là một trong những hoàn cảnh lý tưởng để đầu óc lang thang: việc lặp đi lặp lại, không đòi hỏi nhiều, trong khi ta có nhiều điều để nghĩ.

Khi nào lái tự động trở nên nguy hiểm

Lái tự động thường "đủ dùng" trên đường quen, vắng, điều kiện bình thường. Nhưng nó có những điểm yếu:

Các nghiên cứu về tai nạn ở nhiều nước ghi nhận loại tai nạn mà người lái nói "tôi đã nhìn nhưng không thấy" — thường là không thấy xe máy hoặc người đi xe đạp. Đây là ví dụ thực tế của mù do không chú ý: mắt đã hướng về phía đó, nhưng thông tin không lên tới ý thức vì sự chú ý ở chỗ khác.

Đặc biệt nguy hiểm là ngủ gật vi mô (microsleep): những giấc ngủ vài giây xảy ra khi rất buồn ngủ, mắt có thể vẫn mở. Ở tốc độ 50 km/h, mỗi giây xe đi được gần 14 m. Không nhớ đoạn đường vì nghĩ ngợi là một chuyện; không nhớ vì đã ngủ gật là chuyện khác hẳn và cần dừng xe ngay.

Cách lái an toàn khi biết não hay "tự động"

• Không dùng điện thoại khi đang lái. Luật giao thông Việt Nam cấm người điều khiển xe máy dùng điện thoại khi đang chạy xe. Kể cả nghe điện thoại rảnh tay, chú ý vẫn bị chia nhiều hơn so với nói chuyện với người ngồi cạnh, vì người ngồi cạnh tự biết im khi đường đông.
• Chủ động "đánh thức" chú ý ở điểm nguy hiểm. Trước ngã tư, khúc cua, trường học, chợ, hãy tự nhắc mình nhìn kỹ hai bên, như khi mới học lái.
• Đổi đường thỉnh thoảng có thể giúp tỉnh táo hơn, vì đường mới buộc não phải chú ý.
• Dừng nghỉ khi buồn ngủ. Dấu hiệu: ngáp liên tục, mắt nặng, xe lạng khỏi làn, không nhớ vài cây số vừa qua. Dừng lại, rửa mặt, nghỉ 15–20 phút. Bật nhạc to hay mở cửa kính không thay được giấc ngủ.
• Không lái sau khi uống rượu bia, kể cả "chỉ một chút". Rượu làm tăng xu hướng lái tự động và làm phản ứng chậm hơn.

Lái tự động không chỉ ở trên đường

Cùng một cơ chế giải thích nhiều trải nghiệm đời thường:

• Bước vào bếp rồi quên mình vào để làm gì.
• Đọc hết một trang sách mà không nhớ đã đọc gì, vì đầu óc nghĩ việc khác.
• Không nhớ đã khoá cửa hay chưa, vì khoá cửa là thao tác tự động lặp lại mỗi ngày.
• Gõ mật khẩu nhanh nhưng không đọc được nó ra thành tiếng.

Trong mọi trường hợp, não làm đúng việc, nhưng không ghi ký ức vì chú ý ở nơi khác.

Thử ngay: "chạy xe có chú ý" một lần

Lần tới đi trên con đường quen (đi bộ hoặc ngồi sau xe người khác là tốt nhất, an toàn hơn), hãy cố ý chú ý: đếm số đèn giao thông, để ý màu cửa các quán ăn, tìm một cái cây bạn chưa từng để ý. Tối về, viết lại những gì nhớ được. So với một lần đi bình thường, bạn sẽ thấy sự chú ý thay đổi ký ức mạnh tới mức nào. Đừng làm bài tập này khi đang tự lái, vì nó sẽ chia chú ý khỏi việc lái.

Góc nhìn hôm nay

Lái tự động không phải là một dấu hiệu bệnh, cũng không phải "tiềm thức điều khiển" theo nghĩa huyền bí. Nó là hệ quả tự nhiên của một bộ não giỏi tự động hoá kỹ năng và luôn ưu tiên những gì mới, quan trọng. Biết điều đó, ta có thể lái xe an toàn hơn và bớt lo khi "quên" đoạn đường vừa đi. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các tài liệu về an toàn giao thông của Tổ chức Y tế Thế giới về lái xe mất tập trung, hoặc cuốn "The Invisible Gorilla" của Christopher Chabris và Daniel Simons, có một chương riêng về chú ý khi lái xe.