Thôi miên dưới góc khoa học: làm được gì và không làm được gì

Thôi miên là có thật theo nghĩa khoa học: đó là trạng thái tập trung cao, dễ tiếp nhận ám thị, đo được bằng thang điểm chuẩn và có những thay đổi hoạt động não ghi nhận được. Thôi miên có thể giúp giảm cảm giác đau và hỗ trợ điều trị một số vấn đề như hội chứng ruột kích thích. Nhưng nó không biến người ta thành con rối, không mở được "kho ký ức bị khoá", và thực tế còn làm tăng nguy cơ tạo ra ký ức sai trong khi khiến người ta tự tin hơn vào ký ức đó.

Từ "từ tính động vật" đến chữ "thôi miên"

Cuối thế kỷ 18, bác sĩ người Đức Franz Anton Mesmer gây chấn động Paris với phương pháp "từ tính động vật" (animal magnetism). Ông cho rằng có một chất lưu vô hình chảy trong cơ thể, và bệnh tật là do chất này mất cân bằng. Bệnh nhân của ông ngồi quanh những bồn chứa đặc biệt, nhiều người rơi vào trạng thái co giật, khóc, ngất, rồi kể là đã khỏi bệnh.

Năm 1784, vua Louis XVI lập một ủy ban hoàng gia để điều tra, trong đó có Benjamin Franklin và nhà hoá học Antoine Lavoisier. Ủy ban làm các thí nghiệm khéo léo, như cho người bịt mắt và nói dối là họ đang được "truyền từ tính", hoặc ngược lại. Kết luận: không có chất lưu từ tính nào; những gì bệnh nhân trải qua là do trí tưởng tượng và kỳ vọng. Đây được xem là một trong những thí nghiệm có đối chứng giả dược sớm nhất trong lịch sử.

Giữa thế kỷ 19, bác sĩ phẫu thuật người Scotland James Braid nghiên cứu lại hiện tượng này và cho rằng nó là một trạng thái tâm lý tập trung, không phải từ tính. Ông đặt ra chữ hypnotism, từ tiếng Hy Lạp hypnos (giấc ngủ). Tiếng Việt dịch là "thôi miên". Về sau Braid nhận ra thôi miên không phải giấc ngủ, nhưng tên gọi đã thành quen.

Thôi miên là gì, theo định nghĩa hiện đại

Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ mô tả thôi miên đại ý là một trạng thái ý thức với sự chú ý tập trung cao và giảm nhận biết xung quanh, đặc trưng bởi khả năng đáp ứng ám thị tăng lên. Một buổi thôi miên thường gồm hai phần:

1. Dẫn nhập: người thôi miên hướng dẫn thả lỏng, tập trung vào một điểm, một hình ảnh, hơi thở.
2. Ám thị: những gợi ý như "tay bạn đang nhẹ dần và nổi lên", "cảm giác đau ở tay đang dịu đi".

Người được thôi miên không ngủ, không bất tỉnh. Họ thường nghe và nhớ phần lớn những gì diễn ra, trừ khi được ám thị quên.

Không phải ai cũng dễ bị thôi miên như nhau

Từ cuối thập niên 1950, Ernest Hilgard và André Weitzenhoffer ở Đại học Stanford xây dựng các thang đo mức cảm ứng thôi miên. Người tham gia trải qua một quy trình chuẩn với khoảng chục ám thị, từ dễ (tay nặng dần) đến khó (không nghe thấy một âm thanh, thấy một vật không có ở đó), và được chấm điểm theo số ám thị họ đáp ứng.

Kết quả lặp lại ở nhiều nước:

Mức cảm ứng thôi miên khá ổn định ở mỗi người qua nhiều năm, và không liên quan rõ tới tính cả tin hay trí thông minh. Người dễ cảm ứng thường có khả năng nhập tâm cao, như dễ "chìm" vào một cuốn sách hay bộ phim.

Thôi miên làm được gì: bằng chứng thật

Giảm đau

Đây là ứng dụng có bằng chứng tốt nhất. Năm 1997, Pierre Rainville và cộng sự ở Canada công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu: người tham gia nhúng tay vào nước nóng gây đau, và dưới thôi miên được ám thị rằng cảm giác đó khó chịu hơn hoặc dễ chịu hơn. Chụp não cho thấy hoạt động của vùng vỏ não đai trước — liên quan tới mức khó chịu của cơn đau — thay đổi theo ám thị, trong khi vùng cảm giác cơ thể ít thay đổi. Nghĩa là thôi miên ảnh hưởng tới mức "khổ sở" của cơn đau hơn là cảm nhận thô.

Các tổng quan nghiên cứu cho thấy thôi miên có thể giúp giảm đau trong một số thủ thuật y tế và đau mạn tính, thường như một phần của điều trị kết hợp.

Hội chứng ruột kích thích

Thôi miên tập trung vào đường ruột đã được nghiên cứu nhiều năm và cho kết quả tích cực ở một phần bệnh nhân không đáp ứng với điều trị thông thường. Một số hướng dẫn điều trị ở Anh có nhắc tới liệu pháp tâm lý, trong đó có thôi miên, cho nhóm bệnh nhân này.

Thay đổi xử lý tự động

Một loạt thí nghiệm của Amir Raz và cộng sự đầu những năm 2000 cho thấy ở người rất dễ cảm ứng, ám thị rằng các chữ trên màn hình là "chữ vô nghĩa của một ngôn ngữ lạ" làm giảm mạnh hiệu ứng Stroop — tức giảm cả quá trình đọc tự động vốn rất khó tắt. Đây là bằng chứng thú vị rằng ám thị có thể tác động tới những quá trình thường không chịu sự kiểm soát của ý thức. Kết quả nổi bật ở người rất dễ cảm ứng, và một số nghiên cứu sau cho mức hiệu ứng nhỏ hơn.

Thôi miên không làm được gì

• Không khôi phục ký ức chính xác. Đây là điểm quan trọng nhất. Nhiều nghiên cứu cho thấy dưới thôi miên, người ta nhớ ra nhiều chi tiết hơn, nhưng phần lớn chi tiết thêm vào là sai, và họ lại tự tin hơn vào ký ức của mình. Ở Mỹ và nhiều nước khác, lời khai của nhân chứng có được nhờ thôi miên bị hạn chế hoặc không được chấp nhận ở toà vì lý do này.
• Không buộc người ta làm trái giá trị của mình. Bằng chứng hiện nay cho thấy người được thôi miên vẫn giữ quyền kiểm soát; họ có thể từ chối ám thị. Những màn biểu diễn trên sân khấu chủ yếu dựa vào việc chọn người dễ cảm ứng và áp lực của khán giả.
• Không làm tăng sức mạnh thể chất hay trí nhớ siêu phàm.
• Không phải "đi vào tiềm thức" theo nghĩa huyền bí. Giới khoa học vẫn tranh luận thôi miên có phải một "trạng thái" đặc biệt của não, hay chủ yếu là sự kết hợp của chú ý, kỳ vọng và nhập vai xã hội. Dù theo quan điểm nào, không có bằng chứng về một "cánh cửa vào tiềm thức".

Những rủi ro cần biết

Thôi miên do người có chuyên môn thực hiện thường an toàn. Một số người có thể thấy chóng mặt, đau đầu, lo âu sau buổi thôi miên. Rủi ro lớn hơn nằm ở:

• Tạo ký ức sai, đặc biệt khi người thôi miên dùng câu hỏi dẫn dắt để "tìm lại" ký ức tuổi thơ hay sang chấn.
• Trì hoãn điều trị hiệu quả: dùng thôi miên thay cho thăm khám, thuốc, hay liệu pháp đã được chứng minh với bệnh nghiêm trọng.
• Người hành nghề không có chuyên môn: ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam, không có quy định chặt chẽ ai được gọi là "nhà thôi miên". Hãy cảnh giác với "thầy" hứa chữa bách bệnh hay khôi phục ký ức.

Nếu bạn muốn dùng thôi miên hỗ trợ điều trị, hãy tìm bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng có chứng chỉ hành nghề, được đào tạo thêm về thôi miên lâm sàng, và hỏi rõ phương pháp, mục tiêu, bằng chứng.

Thử ngay: cảm giác ám thị đơn giản

Đây không phải thôi miên, chỉ là một bài tập nhỏ để cảm nhận ám thị. Đứng thẳng, duỗi hai tay ra trước, lòng bàn tay hướng lên. Nhắm mắt. Hình dung tay phải đang cầm một quả bóng bay buộc vào dây, kéo nhẹ lên trên; tay trái đang cầm một túi gạo nặng, ngày càng nặng thêm. Giữ hình dung khoảng một phút, rồi mở mắt nhìn hai tay. Nhiều người thấy hai tay đã lệch nhau đáng kể. Mức lệch khác nhau giữa người với người — một chút giống với sự khác biệt về mức cảm ứng thôi miên.

Góc nhìn hôm nay

Từ ủy ban năm 1784 của Franklin và Lavoisier đến máy chụp não hiện đại, thôi miên đã đi từ ma thuật sang khoa học, nhưng vẫn mang nhiều hiểu lầm. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các tài liệu về thôi miên lâm sàng của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, hoặc các bài tổng quan về khoa học thôi miên của David Spiegel ở Đại học Stanford.