Trí nhớ ngắn hạn giữ được bao nhiêu thứ và trong bao lâu

Trí nhớ ngắn hạn giữ được rất ít: con số "7 cộng trừ 2" nổi tiếng của George Miller (1956) nay được giới nghiên cứu điều chỉnh xuống còn khoảng bốn "cụm" thông tin, theo tổng kết của Nelson Cowan (2001). Về thời gian, nếu không nhẩm lại và bị việc khác chen vào, thông tin trong trí nhớ ngắn hạn mờ đi rất nhanh — phần lớn mất trong khoảng 15–30 giây.

Số điện thoại và cái bàn tay nhỏ

Bạn nghe một số điện thoại, quay sang tìm điện thoại để bấm, giữa chừng có người hỏi chuyện — và số biến mất. Đây là trải nghiệm phổ biến nhất về trí nhớ ngắn hạn: nó giống bàn tay chỉ cầm được vài món, và rất dễ đánh rơi khi bị xô.

Trí nhớ ngắn hạn là nơi giữ thông tin đang dùng ngay lúc này: câu vừa đọc để hiểu câu tiếp theo, giá tiền vừa nghe để so với món khác, đoạn đường người ta vừa chỉ "thẳng, rẽ trái, qua hai ngã tư". Nó không được thiết kế để giữ lâu mà để giữ "đủ dùng".

"Con số kỳ diệu 7": bài báo năm 1956

Năm 1956, nhà tâm lý học George Miller công bố bài báo có tựa đề hài hước "Con số kỳ diệu bảy, cộng hoặc trừ hai". Ông nhận thấy trong nhiều loại thí nghiệm — nhắc lại dãy số, phân biệt các mức âm thanh, ước lượng số chấm — con người thường đạt giới hạn quanh 7 món.

Điều quan trọng hơn con số là một ý Miller đưa ra trong cùng bài: đơn vị của trí nhớ ngắn hạn không phải là chữ số hay chữ cái, mà là "cụm" (chunk) — những khối có nghĩa. "1-9-4-5" là bốn chữ số với người lạ, nhưng với người Việt nó dễ thành một cụm: năm 1945. Khả năng gom cụm này giải thích vì sao chuyên gia trong một lĩnh vực như nhớ được nhiều hơn người mới.

Cowan và con số khoảng bốn

Năm 2001, Nelson Cowan tổng kết nhiều nghiên cứu và lập luận rằng con số 7 bị "thổi phồng" vì người tham gia âm thầm dùng mẹo: nhẩm lại, gom cụm, dựa vào kiến thức sẵn có. Khi các thí nghiệm ngăn những mẹo này — chẳng hạn bắt người ta lặp đi lặp lại một từ vô nghĩa để không nhẩm được, hoặc trình bày quá nhanh để không kịp gom cụm — dung lượng thật chỉ còn khoảng 3 đến 5 cụm, trung bình quanh 4.

Giữ được bao lâu: thí nghiệm đếm lùi

Năm 1959, vợ chồng Lloyd và Margaret Peterson cho người tham gia nghe một bộ ba phụ âm, ví dụ "K-B-F", rồi lập tức đưa một con số và bắt họ đếm lùi từng ba đơn vị — 309, 306, 303… — để không thể nhẩm lại bộ phụ âm. Sau vài giây đến 18 giây, họ phải nhắc lại bộ ba.

Kết quả gây ấn tượng: chỉ sau vài giây, tỷ lệ nhắc đúng đã giảm rõ, và tới khoảng 18 giây thì phần lớn người tham gia không nhắc lại được nữa. Thoạt nhìn, đó như bằng chứng thông tin trong trí nhớ ngắn hạn tự "bốc hơi" theo thời gian.

Nhưng năm 1962, Keppel và Underwood xem kỹ dữ liệu và thấy một điều thú vị: ở lượt thử đầu tiên, người ta nhớ gần như hoàn hảo dù phải chờ lâu. Sự quên chỉ tăng dần qua các lượt sau, khi những bộ ba cũ bắt đầu chen vào bộ ba mới. Nghĩa là thủ phạm chính không đơn thuần là thời gian, mà là nhiễu từ những thông tin tương tự trước đó. Cho tới nay, giới nghiên cứu vẫn bàn về tỷ lệ góp phần của "phai theo thời gian" so với "bị chen lấn", nhưng ai cũng đồng ý nhiễu đóng vai rất lớn.

Vì sao trí nhớ ngắn hạn lại nhỏ như vậy

Có vài cách giải thích, chưa cái nào được coi là kết luận cuối cùng:

• Chú ý có hạn: giữ thông tin trong đầu đòi hỏi sự chú ý liên tục "chiếu đèn" lên nó; đèn chỉ chiếu rõ được vài thứ cùng lúc.
• Tiết kiệm năng lượng: duy trì hoạt động thần kinh liên tục cho nhiều món tốn kém; não chọn cách giữ ít mà giữ chắc.
• Ít mà đủ: một số nhà nghiên cứu cho rằng bốn món là vừa đủ để so sánh, kết hợp và ra quyết định nhanh; nhiều hơn chưa chắc đã có lợi.

Những thứ làm trí nhớ ngắn hạn "rơi rớt"

• Bị ngắt quãng: chỉ một câu hỏi xen vào là đủ đẩy số điện thoại ra khỏi đầu.
• Thông tin giống nhau: các con số nghe na ná, các tên gần âm dễ chen lấn nhau.
• Căng thẳng, lo âu: lo lắng chiếm một phần "bàn tay", để lại ít chỗ cho việc chính. Đây là lý do khi hồi hộp, ta hay quên mất người ta vừa nói gì.
• Mệt mỏi, thiếu ngủ: khả năng tập trung giảm thì trí nhớ ngắn hạn cũng hụt.

Cách làm việc khéo với một bàn tay nhỏ

1. Gom cụm có nghĩa: số điện thoại 0912 345 678 dễ giữ hơn khi chia ba khối. Biển số xe dễ nhớ hơn khi gắn với một năm sinh hay một con số quen.
2. Nhẩm lại thành tiếng hoặc trong đầu: lặp lại liên tục giữ thông tin "tươi" trong trí nhớ ngắn hạn, dù không đủ để nhớ lâu.
3. Ghi ra ngay: với thông tin cần dùng sau vài phút, ghi chép là cách đáng tin nhất. Đừng thử thách bàn tay nhỏ.
4. Tránh ngắt quãng khi đang giữ thứ quan trọng: đang nhẩm số tài khoản để chuyển khoản thì đừng trả lời tin nhắn.
5. Khi học bài: đừng nhồi quá nhiều ý mới trong một lượt; chia bài thành từng phần nhỏ, hiểu xong phần này rồi mới sang phần khác.

Lưu ý: những mẹo trên giúp giữ tạm. Muốn thông tin ở lại lâu, cần chuyển nó sang trí nhớ dài hạn bằng cách hiểu nghĩa, liên hệ với điều đã biết và tự kiểm tra lại sau một thời gian.

Thử ngay: đo "bàn tay" của chính bạn

Nhờ người thân chuẩn bị các dãy chữ số ngẫu nhiên dài từ 4 đến 10 chữ số. Họ đọc đều, mỗi giây một chữ số; bạn nhắc lại theo đúng thứ tự. Bắt đầu từ dãy 4, mỗi độ dài thử hai lần, dừng khi sai cả hai. Độ dài dài nhất bạn nhắc đúng là "tầm nhớ chữ số". Người trưởng thành thường đạt khoảng 6–8. Sau đó thử nhắc lại theo thứ tự ngược: con số thường thấp hơn một hai đơn vị, vì bạn vừa phải giữ vừa phải đảo — đó là lúc trí nhớ ngắn hạn biến thành trí nhớ làm việc.

Lưu ý: tầm nhớ chữ số cao hơn 4 không mâu thuẫn với con số của Cowan, vì khi nghe dãy số, ta tự động gom vài chữ số thành nhịp và nhẩm thầm.

Góc nhìn hôm nay

Ngày nay, các nhà nghiên cứu ít nói "trí nhớ ngắn hạn" như một kho độc lập mà thường dùng khái niệm trí nhớ làm việc — nhấn vào việc vừa giữ vừa xử lý. Tranh luận về con số chính xác vẫn tiếp tục: có trường phái coi dung lượng là một số "khe" cố định, có trường phái coi đó là một nguồn lực chia đều, chia càng nhiều thì mỗi món càng mờ. Điểm chung không đổi: dung lượng nhỏ hơn ta tưởng rất nhiều. Hiểu điều đó, ta sẽ ghi chép nhiều hơn, chia nhỏ việc học, và bớt tự trách khi lỡ quên một con số vừa nghe.