Lời khuyên "đáp án đầu tiên thường đúng, đừng sửa" là một ngộ nhận đã bị nghiên cứu bác bỏ nhiều lần. Từ thập niên 1920 đến nay, các nghiên cứu soi vết tẩy xoá trên bài thi đều cho thấy khi học sinh sửa đáp án, số lần sửa từ sai thành đúng nhiều hơn số lần sửa từ đúng thành sai. Điều đó không có nghĩa là cứ nghi ngờ thì sửa; cách làm tốt nhất là sửa khi có lý do cụ thể và biết mình chắc chắn đến đâu.
Niềm tin phổ biến: "trực giác đầu tiên mới đúng"
Hầu như học sinh nào cũng từng nghe thầy cô, anh chị hay bạn bè dặn: phân vân thì giữ đáp án đầu, sửa là sai. Các khảo sát ở nhiều nước cho thấy phần lớn sinh viên tin vào lời khuyên này, và không ít giáo viên, thậm chí cả sách luyện thi, cũng nhắc lại. Lý do nghe rất hợp lý: lần đầu đọc đề, "trực giác" đã nắm được câu trả lời; nghĩ lâu chỉ thêm rối.
Các nhà nghiên cứu gọi đây là ngộ nhận về bản năng đầu tiên. Và nó là một trong những ngộ nhận được kiểm tra kỹ nhất trong tâm lý học giáo dục.
Bằng chứng: vết tẩy trên hàng nghìn bài thi
Cách kiểm tra rất đơn giản: lấy bài thi trắc nghiệm đã chấm, tìm những chỗ học sinh tẩy đáp án cũ để chọn đáp án mới, rồi xem sửa như vậy thì được hay mất.
Từ những năm 1920 đến thập niên 1980, hàng chục nghiên cứu theo cách này đã được thực hiện. Một bài tổng hợp năm 1984 của Ludy Benjamin và cộng sự kết luận các kết quả nhất quán đến bất ngờ: phần lớn lần sửa là từ sai sang đúng, và đa số học sinh sửa bài được lợi nhiều hơn bị thiệt.
Năm 2005, Justin Kruger, Derrick Wirtz và Dale Miller làm lại với hơn 1.500 bài thi giữa kỳ môn tâm lý học nhập môn ở một trường đại học Mỹ:
| Loại sửa | Tỷ lệ xấp xỉ trong các lần sửa |
|---|---|
| Từ sai sang đúng | Khoảng một nửa |
| Từ đúng sang sai | Khoảng một phần tư |
| Từ sai sang một đáp án sai khác | Phần còn lại |
Nghĩa là cứ một lần sửa làm mất điểm thì có khoảng hai lần sửa làm được điểm. Trong khi đó, phần lớn sinh viên trong chính nghiên cứu này vẫn tin rằng sửa đáp án sẽ làm điểm thấp đi.
Vì sao ngộ nhận này dai dẳng đến vậy
Điểm hay nhất trong nghiên cứu của Kruger và cộng sự không phải là con số, mà là lời giải thích vì sao mọi người vẫn tin điều ngược lại.
Sửa sai thì tiếc hơn
Hãy so hai tình huống. Tình huống một: bạn chọn B, phân vân sửa sang C, đáp án là B. Tình huống hai: bạn chọn B, phân vân nhưng giữ nguyên, đáp án là C. Cả hai đều mất điểm như nhau. Nhưng tình huống một thường khiến người ta tiếc hơn nhiều, vì mình đã "có đáp án đúng trong tay mà tự tay bỏ đi". Cảm giác tiếc mạnh làm sự việc khắc sâu vào trí nhớ.
Nhớ lệch về những lần sửa sai
Vì những lần "sửa đúng thành sai" đau hơn, ta nhớ chúng rõ hơn, kể lại nhiều hơn. Những lần sửa sai thành đúng thì chỉ thoáng qua: "à, may mà sửa". Kết quả là trí nhớ của ta tự tạo ra một thống kê lệch, và lời khuyên "đừng sửa" được truyền từ khoá học sinh này sang khoá khác.
Câu chuyện hấp dẫn về trực giác
Ý tưởng "phản ứng đầu tiên là trực giác thuần khiết, nghĩ nhiều là tự làm rối" rất hợp với cách ta thích kể về trực giác. Nhưng trong phòng thi, phản ứng đầu tiên thường chỉ là kết quả của việc đọc lướt, và đọc lại kỹ hơn mới là lúc phát hiện ra mình hiểu nhầm đề.
Không phải lúc nào sửa cũng tốt
Nói "sửa thường có lợi" không có nghĩa là cứ phân vân thì sửa. Những nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra vài sắc thái quan trọng:
- Độ chắc chắn ban đầu có ý nghĩa. Một nghiên cứu năm 2016 yêu cầu sinh viên ghi lại mức tự tin cho từng câu ngay khi làm. Khi họ đã khá chắc chắn ở lần đầu, giữ nguyên thường tốt hơn; khi lần đầu chỉ là đoán, sửa lại thường có lợi.
- Có lý do cụ thể thì sửa tốt hơn. Những lần sửa vì phát hiện đọc sót chữ "không", tính lại thấy nhầm, hay nhớ ra kiến thức nhờ câu hỏi sau thường đúng. Sửa chỉ vì "tự nhiên thấy lo" thì không có cơ sở.
- Sửa nhiều quá là dấu hiệu khác. Nếu bạn sửa gần nửa bài, vấn đề không nằm ở chiến thuật sửa, mà ở việc chưa nắm chắc kiến thức hoặc quá lo âu.
Chiến thuật làm bài trắc nghiệm dựa trên bằng chứng
Kết hợp các nghiên cứu trên, có thể rút ra quy trình thực tế cho các kỳ thi trắc nghiệm, từ kiểm tra trên lớp tới thi tốt nghiệp THPT:
- Lượt một: làm và đánh dấu mức chắc chắn. Ngay trên đề, đánh dấu câu chắc chắn, câu phân vân, câu đoán. Ký hiệu đơn giản như chấm, gạch, dấu hỏi là đủ.
- Không dừng quá lâu ở một câu. Câu khó đánh dấu lại, chọn tạm đáp án hợp lý nhất, đi tiếp. Câu sau đôi khi chứa thông tin giúp giải câu trước.
- Lượt hai: chỉ xem lại câu phân vân và câu đoán. Đọc lại đề thật chậm, gạch chân từ khoá, kiểm tra đơn vị. Câu đã đánh dấu chắc chắn thì để yên trừ khi phát hiện lỗi rõ ràng.
- Sửa khi trả lời được câu "vì sao". Nếu nói được lý do cụ thể, như "mình đọc nhầm số liệu", "câu 28 nhắc lại công thức này", hãy sửa. Nếu chỉ là cảm giác bồn chồn, giữ nguyên.
- Không bỏ trống. Theo quy chế hiện hành, đề thi trắc nghiệm ở Việt Nam không trừ điểm câu sai, nên đoán vẫn tốt hơn để trống. Loại được một hai phương án vô lý trước khi đoán thì càng tốt.
- Đừng tin "mẹo" đếm đáp án. Lời đồn kiểu "đáp án C hay đúng nhất" hay "không có ba câu liên tiếp cùng đáp án" không có giá trị với đề thi được trộn bằng máy tính.
Thử ngay: tự kiểm thói quen sửa bài của mình
Lần tới khi làm một đề luyện thi trắc nghiệm, hãy làm thế này:
- Dùng bút chì. Khi muốn sửa, đừng tẩy mà gạch nhẹ đáp án cũ và khoanh đáp án mới, để còn thấy dấu vết.
- Bên cạnh mỗi câu sửa, ghi một chữ cái nhỏ cho lý do: "Đ" là đọc lại đề, "T" là tính lại, "N" là nhớ ra, "L" là chỉ lo.
- Chấm xong, đếm số lần sửa từ sai sang đúng, đúng sang sai, sai sang sai, chia theo từng loại lý do.
Sau ba bốn đề, bạn sẽ có thống kê của riêng mình. Đa số học sinh làm thử sẽ thấy những lần sửa có lý do "Đ", "T", "N" phần lớn là được điểm, còn lần sửa vì "L" thì may rủi. Thống kê ấy đáng tin hơn mọi lời truyền miệng.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện đáp án đầu tiên là một ví dụ nhỏ cho một bài học lớn về trực giác: cảm giác chắc chắn và cảm giác tiếc nuối đều có thể bóp méo trí nhớ, từ đó tạo ra những "kinh nghiệm" sai được truyền lại qua nhiều thế hệ. Cách duy nhất để biết là đếm.
Với phụ huynh, thay vì dặn con "đừng sửa bài", có thể dặn: "đánh dấu câu nào chắc, câu nào chưa chắc; còn giờ thì xem lại câu chưa chắc, có lý do rõ thì sửa". Lời dặn ấy vừa đúng với nghiên cứu, vừa giúp con bình tĩnh hơn trong phòng thi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn đáp án đầu tiên khi làm trắc nghiệm không?
Không nên coi đó là quy tắc. Các nghiên cứu về vết tẩy trên bài thi cho thấy khi học sinh sửa đáp án, số lần sửa từ sai sang đúng nhiều hơn số lần sửa từ đúng sang sai. Tốt nhất là sửa khi có lý do cụ thể, như phát hiện đọc nhầm đề hay tính sai.
Sửa đáp án trắc nghiệm có làm điểm thấp đi không?
Thường là không. Một nghiên cứu năm 2005 trên hơn 1.500 bài thi cho thấy khoảng một nửa số lần sửa là từ sai sang đúng, chỉ khoảng một phần tư là từ đúng sang sai. Tuy nhiên, sửa vì lo lắng mà không có lý do rõ ràng thì không mang lại lợi ích chắc chắn.
Vì sao nhiều người tin đáp án đầu tiên luôn đúng?
Vì những lần sửa đúng thành sai gây tiếc nuối mạnh hơn nên được nhớ rõ hơn và kể lại nhiều hơn. Những lần sửa sai thành đúng thì nhanh bị quên. Trí nhớ lệch này tạo ra niềm tin sai được truyền từ người này sang người khác.
Thi trắc nghiệm có nên bỏ trống câu không biết không?
Theo quy chế thi hiện hành ở Việt Nam, câu sai không bị trừ điểm, nên không nên bỏ trống. Hãy loại trừ những phương án chắc chắn sai rồi chọn trong số còn lại để tăng khả năng đúng.
Đáp án C có phải hay đúng nhất không?
Không có cơ sở. Đề thi chuẩn hoá thường được trộn và sắp xếp đáp án bằng máy tính, nên không có phương án nào được ưu tiên. Thời gian dành để đoán quy luật đáp án nên dùng để đọc lại đề.
