Kỳ thủ cờ vua giỏi nhìn bàn cờ vài giây là "thấy" nước hay, không phải vì họ tính nhanh hơn người thường gấp trăm lần, mà vì họ nhận ra các khuôn mẫu đã gặp hàng nghìn lần. Từ thập niên 1940, các nhà tâm lý học đã dùng cờ vua làm phòng thí nghiệm để hiểu trực giác chuyên môn. Kết luận chính: trực giác của kỳ thủ là trí nhớ đã được sắp xếp lại qua nhiều năm luyện tập, và nó vẫn có những cái bẫy riêng.
De Groot: kiện tướng không tính nhiều hơn, họ nhìn khác
Người mở đường là Adriaan de Groot, nhà tâm lý học người Hà Lan, đồng thời là một kỳ thủ mạnh từng thi đấu cho đội tuyển nước mình. Trong luận án công bố năm 1946 (bản tiếng Anh "Thought and Choice in Chess" ra năm 1965), ông đưa các thế cờ cho nhiều kỳ thủ từ cấp câu lạc bộ đến kiện tướng hàng đầu thế giới, yêu cầu họ vừa nghĩ vừa nói to.
Ông chờ đợi kiện tướng sẽ tính sâu hơn, xét nhiều nước hơn. Thực tế không phải vậy. Số nước được cân nhắc và độ sâu tính toán của kiện tướng không khác bao nhiêu so với kỳ thủ khá. Khác biệt nằm ở chỗ những nước đầu tiên lọt vào đầu kiện tướng đã là nước tốt. Họ không lãng phí sức tính những nước dở, vì nước dở thậm chí không hiện ra.
De Groot còn làm một thử nghiệm đơn giản mà về sau trở thành kinh điển: cho xem một thế cờ thật trong vài giây rồi che đi, yêu cầu bày lại. Kiện tướng bày lại gần như đúng hoàn toàn. Kỳ thủ yếu chỉ nhớ được một phần nhỏ.
Chase và Simon: bàn cờ xếp bừa thì kiện tướng cũng như ai
Năm 1973, William Chase và Herbert Simon (người sau này nhận giải Nobel kinh tế năm 1978) làm lại thử nghiệm của De Groot với một thay đổi then chốt. Bên cạnh thế cờ thật, họ đưa thêm những bàn cờ xếp quân ngẫu nhiên, không thể xuất hiện trong ván đấu thật.
| Loại thế cờ | Kỳ thủ mạnh | Người mới chơi |
|---|---|---|
| Thế cờ lấy từ ván đấu thật | Bày lại rất chính xác | Nhớ ít |
| Quân xếp ngẫu nhiên | Nhớ ít, gần bằng người mới | Nhớ ít |
Kết quả này cho thấy kỳ thủ giỏi không có "trí nhớ siêu phàm" nói chung. Họ nhớ giỏi vì thế cờ thật chứa những cụm quân quen: một kiểu nhập thành, một cặp tượng nhắm vào vua, một chuỗi tốt. Mỗi cụm như vậy được nhớ như một đơn vị, giống như ta nhớ chữ "nhà" chứ không nhớ từng nét. (Khái niệm gom thông tin thành cụm được bàn kỹ ở các wiki về kỹ thuật ghi nhớ trong hệ; ở đây chỉ cần hiểu nó là gốc của trực giác cờ.)
Các nghiên cứu sau của Fernand Gobet và Herbert Simon năm 1996 chỉnh lại một chút: với bàn cờ ngẫu nhiên, kỳ thủ mạnh vẫn nhỉnh hơn người mới đôi chút, vì đôi khi các quân xếp bừa tình cờ tạo thành cụm quen. Nhưng khoảng cách nhỏ hơn rất nhiều so với thế cờ thật.
Từ trí nhớ đến linh cảm
Nhận ra khuôn mẫu không chỉ giúp nhớ thế cờ. Mỗi khuôn mẫu quen gắn với những gì kỳ thủ đã học về nó: "thế này thường có đòn hy sinh mã", "chuỗi tốt này yếu ở ô kia". Vì vậy khi nhìn bàn cờ, ý tưởng hiện lên ngay cùng lúc với việc nhận ra. Người ngoài gọi đó là trực giác; nhà nghiên cứu gọi đó là nhận diện gợi ra hành động.
Simon và các cộng sự ước tính một kiện tướng phải có trong đầu hàng chục nghìn khuôn mẫu như vậy. Đây là ước lượng lý thuyết từ mô hình máy tính, không phải con số đếm được, nhưng nó giải thích vì sao trực giác cờ mất nhiều năm mới hình thành.
Mắt kiện tướng nhìn vào đâu
Các nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt cho thấy kỳ thủ mạnh thường nhìn vào khoảng trống giữa các quân, bao quát được nhiều ô hơn trong một lần nhìn. Người mới thì nhìn từng quân một. Nói cách khác, kiện tướng thấy "quan hệ" giữa các quân, người mới thấy "các quân".
Cờ chớp: phép thử của trực giác
Trong cờ chớp, mỗi bên chỉ có vài phút cho cả ván, không có thời gian tính sâu. Nếu sức cờ chủ yếu đến từ tính toán, thứ hạng cờ chớp sẽ chênh xa thứ hạng cờ tiêu chuẩn. Các phân tích dữ liệu thi đấu lại cho thấy hai thứ hạng này liên quan khá chặt, và kỳ thủ hàng đầu vẫn đánh rất mạnh khi bị ép thời gian. Điều đó gợi ý phần lớn sức cờ nằm ở việc nhận ra nước tốt gần như tức thì. Người Việt có ví dụ gần gũi: Lê Quang Liêm vô địch giải cờ chớp thế giới năm 2013.
Khi trực giác của chuyên gia trở thành bẫy
Trực giác mạnh cũng có mặt trái. Năm 2008, Merim Bilalić, Peter McLeod và Fernand Gobet đưa cho kỳ thủ những thế cờ có một cách thắng quen thuộc nhưng dài, và một cách thắng ngắn hơn ít quen hơn. Nhiều kỳ thủ khá giỏi tìm ra cách quen rồi dừng, không thấy cách ngắn hơn, dù họ nói là đã tìm kỹ.
Theo dõi mắt cho thấy điều đáng sợ: trong khi nói đang tìm phương án khác, mắt họ vẫn quay về các ô của phương án quen. Hiện tượng này có tên hiệu ứng Einstellung, nghĩa là "nếp sẵn". Chỉ những kỳ thủ mạnh nhất mới thoát được. Bài học vượt xa bàn cờ: giải pháp quen lọt vào đầu đầu tiên có thể chặn tầm nhìn tới giải pháp tốt hơn.
Trực giác cờ hình thành qua luyện tập như thế nào
Có một quan niệm phổ biến gọi là "quy tắc mười năm": để đạt trình độ kiện tướng cần khoảng mười năm luyện tập nghiêm túc. Ý này xuất phát từ quan sát của Simon và Chase về cờ vua và được nhắc lại cho nhiều lĩnh vực. Nên hiểu đây là quan sát thô, không phải định luật; có người nhanh hơn, có người luyện cả đời vẫn không tới.
Các nghiên cứu về kỳ thủ cho thấy:
- Tự học nghiêm túc quan trọng hơn chỉ thi đấu. Giải bài tập thế cờ, phân tích ván của kiện tướng, xem lại ván mình thua là những hoạt động gắn chặt với tiến bộ.
- Luyện tập không giải thích hết. Các tổng hợp lớn cho thấy số giờ luyện tập có chủ đích giải thích được một phần đáng kể chênh lệch trình độ, nhưng không phải toàn bộ. Tuổi bắt đầu, năng khiếu và nhiều yếu tố khác cũng góp phần.
- Phản hồi rõ ràng là chìa khoá. Cờ vua là môi trường lý tưởng cho trực giác vì mỗi ván có kết quả rõ ràng, và ngày nay máy tính chỉ ra ngay nước nào sai.
Bài học cho những người không chơi cờ
Những gì cờ vua dạy về trực giác áp dụng được cho rất nhiều nghề. Bác sĩ đọc phim X-quang, thợ sửa xe nghe tiếng máy, giáo viên lâu năm nhìn lớp là biết hôm nay học trò "có vấn đề": đều là kho khuôn mẫu được xây qua hàng nghìn lần tiếp xúc có phản hồi.
| Điều kiện | Trong cờ vua | Áp dụng khi tự học một kỹ năng |
|---|---|---|
| Nhiều ví dụ | Hàng nghìn thế cờ | Làm thật nhiều bài tập ngắn thay vì vài bài dài |
| Phản hồi nhanh | Thua ngay hoặc máy báo lỗi | Tự chấm ngay sau khi làm, đừng để vài tuần |
| Xem lại cái sai | Phân tích ván thua | Ghi sổ lỗi sai, xem lại định kỳ |
| Học từ người giỏi | Đọc ván kiện tướng | Xem lời giải mẫu, bài văn hay, cách người giỏi làm |
| Phòng nếp sẵn | Tìm thêm phương án dù đã thấy một cách thắng | Giải xong một bài, hỏi "còn cách nào ngắn hơn?" |
Góc nhìn hôm nay: trực giác của máy và của người
Năm 2016, chương trình AlphaGo thắng kỳ thủ cờ vây Lee Sedol 4–1. Điều khiến giới nghiên cứu chú ý là chương trình không chỉ tính toán, mà có một phần gọi là "mạng giá trị", được huấn luyện trên lượng lớn ván cờ để đánh giá nhanh một thế cờ tốt hay xấu, giống cách kỳ thủ người "cảm" thế cờ. Dù cơ chế của máy rất khác não người, nó cho thấy một ý tưởng mà De Groot đã gợi ra từ bảy mươi năm trước: đánh giá tốt từ kinh nghiệm quan trọng không kém tính toán.
Nếu bạn muốn tự thấy trực giác hình thành, cờ vua, cờ tướng hay cờ vây đều là môi trường rất tốt. Làm đều đặn mỗi ngày mười bài tập thế cờ ngắn trong vài tháng, bạn sẽ bắt đầu thấy đòn đánh "tự hiện ra" ở những thế trước kia phải dò mãi. Cuốn "Thought and Choice in Chess" của De Groot và các công trình của Fernand Gobet là điểm đọc tiếp cho người muốn đi sâu.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ thủ cờ vua có trí nhớ tốt hơn người thường không?
Không hẳn. Kỳ thủ mạnh nhớ thế cờ thật rất tốt, nhưng khi quân cờ bị xếp ngẫu nhiên, họ nhớ gần như người mới chơi. Ưu thế của họ là kho khuôn mẫu cờ đã tích luỹ, không phải trí nhớ chung vượt trội.
Kiện tướng tính trước bao nhiêu nước?
Nghiên cứu của Adriaan de Groot cho thấy kiện tướng không tính nhiều nước hơn hay sâu hơn rõ rệt so với kỳ thủ khá. Khác biệt là những nước họ nghĩ tới đầu tiên đã là nước tốt, nên sức tính được dùng đúng chỗ. Độ sâu cụ thể thay đổi rất nhiều tuỳ thế cờ.
Hiệu ứng Einstellung là gì?
Đây là hiện tượng một giải pháp quen thuộc nảy ra trước ngăn ta nhìn thấy giải pháp tốt hơn. Nghiên cứu trên kỳ thủ năm 2008 cho thấy dù nói đang tìm phương án khác, mắt họ vẫn quay về phương án quen. Hiện tượng này xảy ra ở nhiều lĩnh vực ngoài cờ.
Chơi cờ có làm thông minh hơn không?
Chơi cờ giúp bạn giỏi cờ hơn, nhưng các tổng hợp nghiên cứu chưa cho thấy bằng chứng vững rằng nó nâng trí thông minh chung hay thành tích các môn học khác. Kỹ năng cờ chủ yếu nằm trong kho khuôn mẫu riêng của cờ.
Mất bao lâu để có trực giác cờ tốt?
Thường cần nhiều năm luyện tập nghiêm túc, với rất nhiều bài tập thế cờ và việc phân tích ván đã chơi. "Quy tắc mười năm" hay được nhắc chỉ là quan sát thô; thời gian thực tế khác nhau nhiều giữa từng người.
