Trực giác là lúc ta biết, hoặc cảm thấy mình biết, một câu trả lời mà không kể ra được các bước dẫn tới nó. Tâm lý học hiện đại không coi đó là một giác quan bí ẩn. Nó là kết quả của những phép xử lý nhanh, phần lớn diễn ra ngầm, dựa trên kinh nghiệm bộ não đã gom góp từ trước. Vì vậy trực giác có lúc rất giỏi, có lúc sai một cách tự tin, và câu hỏi đáng hỏi không phải "có nên tin trực giác không" mà là "tin trực giác của ai, trong việc gì".
Trực giác, linh cảm, bản năng: ba chữ hay bị dùng lẫn
Trong tiếng Việt đời thường, "trực giác", "linh cảm" và "bản năng" thường được dùng như nhau. Tách ra một chút sẽ dễ hiểu hơn:
| Chữ | Thường dùng để chỉ | Nguồn gốc theo khoa học |
|---|---|---|
| Trực giác | Nắm được câu trả lời, hướng giải hay bản chất một tình huống mà không qua lập luận từng bước | Kinh nghiệm đã học, nhận ra khuôn mẫu, xử lý nhanh |
| Linh cảm | Cảm giác mơ hồ "sắp có chuyện", "người này không ổn", thường kèm cảm xúc | Tín hiệu cảm xúc và cơ thể, đôi khi là thông tin nhỏ ta nhận mà không để ý |
| Bản năng | Phản ứng có sẵn từ lúc sinh, không cần học: rụt tay khỏi lửa, trẻ sơ sinh mút | Cơ chế bẩm sinh, phản xạ |
Điểm chung của cả ba là chúng đến nhanh và không đòi ta phải suy nghĩ có ý thức. Điểm khác quan trọng: trực giác về cờ vua, về chẩn đoán bệnh hay về một câu văn "nghe sai sai" là thứ học được. Không ai sinh ra đã có linh cảm của một thợ máy nghe tiếng động cơ là biết hỏng chỗ nào.
Bộ não học ngầm: gốc rễ của trực giác
Nếu trực giác là học được, thì học từ lúc nào mà ta không hay? Tâm lý học trả lời bằng khái niệm học ngầm: não rút ra quy luật từ những gì lặp đi lặp lại, kể cả khi ta không cố học và không nói ra được quy luật đó.
Thí nghiệm ngữ pháp nhân tạo của Reber
Năm 1967, nhà tâm lý học Arthur Reber cho người tham gia xem những chuỗi chữ cái trông vô nghĩa, nhưng thật ra được tạo theo một bộ luật ngầm. Sau đó ông đưa chuỗi mới và hỏi chuỗi nào "đúng luật". Người tham gia phân loại đúng nhiều hơn mức đoán mò, dù hầu hết không phát biểu được luật là gì. Họ chỉ nói: "cái này trông đúng", "cái kia nghe lạ". Đó chính là cảm giác trực giác, sinh ra trong phòng thí nghiệm.
Em bé tám tháng tuổi và dòng âm tiết
Năm 1996, Jenny Saffran, Richard Aslin và Elissa Newport cho trẻ tám tháng tuổi nghe một dòng âm tiết liền nhau trong khoảng hai phút. Trong dòng đó, một số âm tiết luôn đi liền nhau như thể là "từ". Sau khi nghe, các bé phản ứng khác nhau với "từ" và với những cụm ghép ngẫu nhiên, cho thấy não bé đã tự tính được âm nào hay đi với âm nào. Không ai dạy, bé cũng chưa biết nói.
Người lớn chúng ta làm việc này cả ngày. Người bán hàng lâu năm ở chợ nhìn dáng đi là đoán khách có mua thật không. Người chạy xe máy ở Hà Nội hay Sài Gòn "cảm" được chiếc xe phía trước sắp tạt ngang. Đó là hàng nghìn lần quan sát được nén lại thành một cảm giác.
Cảm giác "đúng rồi" đến từ đâu
Trực giác thường đến dưới dạng một cảm giác: dễ chịu, quen thuộc, chắc chắn, hoặc ngược lại là gợn, khó chịu. Tâm lý học nhận thức đã chỉ ra một nguồn lớn của cảm giác này là độ trôi chảy khi xử lý: thứ gì não xử lý dễ, ta thấy nó đúng hơn, quen hơn, đáng tin hơn.
- Hiệu ứng tiếp xúc đơn thuần: Robert Zajonc (1968) cho thấy người ta có xu hướng thích hơn những thứ đã gặp nhiều lần, kể cả hình vẽ hay chữ lạ vô nghĩa.
- Hiệu ứng "nghe mãi thành thật": Hasher, Goldstein và Toppino (1977) nhận thấy một câu nhận định được nhắc lại nhiều lần sẽ được đánh giá là đúng hơn, dù nội dung không đổi.
Hai hiện tượng này giải thích vì sao trực giác vừa có ích vừa nguy hiểm. Trong môi trường quen, "trông quen" thường đồng nghĩa với "đã từng đúng". Nhưng một tin đồn được chia sẻ nhiều lần trên mạng cũng sẽ "nghe quen", và cảm giác đúng ấy không hề phân biệt được tin thật hay tin giả.
Cơ thể cũng tham gia vào linh cảm
Người ta hay nói "linh cảm trong bụng", tiếng Anh gọi là gut feeling. Cách nói này không hoàn toàn là ẩn dụ. Não liên tục nhận tín hiệu từ tim, phổi, dạ dày, cơ bắp, gọi chung là cảm nhận nội thể. Khi một tình huống từng gắn với chuyện xấu lặp lại, cơ thể có thể phản ứng trước khi ta kịp gọi tên lý do: tim đập nhanh, bàn tay rịn mồ hôi.
Nhà thần kinh học Antonio Damasio đã xây dựng giả thuyết dấu ấn cơ thể từ ý này: tín hiệu cơ thể giúp ta loại nhanh những lựa chọn tồi. Giả thuyết được kiểm tra bằng một thí nghiệm nổi tiếng với các chồng bài, và cũng bị phê bình khá nhiều. Câu chuyện đó dài, được kể riêng trong bài về thí nghiệm bài Iowa của danh mục này.
Khi nào trực giác đáng tin, khi nào dễ sai
Các nhà nghiên cứu ra quyết định, dù xuất phát từ hai trường phái từng tranh luận gay gắt, đã đi tới một điểm chung: trực giác đáng tin khi có đủ hai điều kiện. Thứ nhất, môi trường có quy luật đủ đều để học. Thứ hai, người đó đã có nhiều cơ hội luyện tập và nhận phản hồi nhanh, rõ ràng về việc mình đoán đúng hay sai.
| Tình huống | Trực giác thường thế nào | Lý do |
|---|---|---|
| Người lái xe lâu năm cảm thấy đường trơn | Khá đáng tin | Đường xá có quy luật, mỗi lần lái là một lần phản hồi |
| Kỳ thủ mạnh nhìn bàn cờ thấy nước "có mùi" | Đáng tin, nhưng vẫn phải tính lại | Hàng nghìn ván cờ, kết quả rõ ràng |
| Đoán giá cổ phiếu tuần tới | Kém, thường không hơn đoán mò | Biến động phần lớn khó đoán, phản hồi nhiễu |
| Đánh giá một người lạ qua vài phút phỏng vấn | Dễ sai hơn ta nghĩ | Ít phản hồi, nhiều định kiến lẫn vào |
| Cảm giác "lần này chắc chắn trúng" khi mua vé số | Không có giá trị | Kết quả ngẫu nhiên, không có gì để học |
Điều nguy hiểm là độ chắc chắn của cảm giác không cho biết trực giác có đúng hay không. Người đoán cổ phiếu có thể chắc chắn không kém gì kỳ thủ. Cảm giác tự tin đến từ việc câu chuyện trong đầu ăn khớp, chứ không đến từ việc thế giới có đúng như vậy.
Thử ngay: sổ linh cảm hai tuần
Cách tốt nhất để biết trực giác của chính mình giỏi ở đâu là ghi lại và chấm điểm. Làm như sau:
- Chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú trên điện thoại.
- Mỗi khi có một linh cảm về chuyện kiểm chứng được trong vài ngày, ghi ngay: "Linh cảm: đơn hàng này sẽ giao trễ", "Linh cảm: đề kiểm tra Lý tuần này có câu về điện trở", "Linh cảm: chiều nay mưa". Ghi kèm mức chắc chắn từ 1 đến 5.
- Khi biết kết quả, đánh dấu đúng hay sai.
- Sau hai tuần, chia linh cảm theo lĩnh vực: công việc, học tập, thời tiết, con người, tiền bạc.
Phần lớn người làm thử sẽ thấy hai điều. Một, có những lĩnh vực trực giác của mình khá tốt, thường là việc làm hằng ngày. Hai, những linh cảm chấm 5 điểm chắc chắn chưa chắc đúng nhiều hơn những linh cảm chấm 3. Biết được điều đó là đã dùng trực giác khôn ngoan hơn phần đông.
Góc nhìn hôm nay: dùng trực giác mà không để nó dắt mũi
Trực giác không phải đối thủ của lý trí. Nó là bản nháp nhanh, lý trí là người duyệt. Một vài thói quen giúp hai bên làm việc cùng nhau:
- Hỏi "trực giác này học từ đâu?" Nếu bạn đã làm việc đó hàng trăm lần và biết kết quả, hãy coi trọng nó. Nếu là lần đầu, hãy coi nó chỉ là một giả thuyết.
- Cho linh cảm lên tiếng, rồi tìm bằng chứng. "Người này có gì đó không ổn" là tín hiệu để quan sát thêm, không phải bản án.
- Cẩn thận với cảm giác quen. Thứ nghe quen chưa chắc đã đúng, nhất là thông tin lặp lại nhiều trên mạng xã hội.
- Việc lớn thì ghi lý do ra giấy. Mua nhà, đổi nghề, chọn ngành học: viết ra cả linh cảm lẫn lý do, để sau này biết mình đã đúng hay sai vì đâu.
Muốn đọc thêm, cuốn "Tư duy nhanh và chậm" của Daniel Kahneman (có bản tiếng Việt) là điểm khởi đầu tốt về hai lối nghĩ nhanh và chậm, dù một số nghiên cứu được dẫn trong sách về sau không lặp lại được. Cuốn "Trong chớp mắt" (Blink) của Malcolm Gladwell dễ đọc hơn nhưng bị giới nghiên cứu chê là ca ngợi phán đoán chớp nhoáng quá mức; nên đọc kèm tinh thần hoài nghi.
Câu hỏi thường gặp
Trực giác là gì theo tâm lý học?
Theo tâm lý học, trực giác là kết quả của quá trình xử lý nhanh và phần lớn diễn ra ngầm trong não, dựa trên kinh nghiệm đã tích luỹ. Ta chỉ thấy kết quả dưới dạng một cảm giác hay một câu trả lời, mà không thấy các bước ở giữa. Nó không phải một giác quan đặc biệt hay khả năng siêu nhiên.
Trực giác và linh cảm khác nhau thế nào?
Trực giác thường chỉ việc nắm được câu trả lời hay bản chất vấn đề mà không cần lập luận từng bước. Linh cảm thiên về cảm xúc, như cảm thấy sắp có chuyện hay một người không đáng tin. Cả hai đều đến nhanh và có thể đúng hoặc sai.
Có nên tin vào trực giác không?
Nên tin có điều kiện. Trực giác đáng tin trong những việc bạn đã làm nhiều lần, có quy luật rõ và bạn từng nhận phản hồi về đúng sai. Với việc mới lạ hoặc mang tính may rủi, trực giác chỉ nên được coi là một giả thuyết cần kiểm tra.
Trực giác có rèn luyện được không?
Có, nhưng chỉ trong từng lĩnh vực cụ thể. Trực giác hình thành qua luyện tập lặp lại và phản hồi, nên một bác sĩ có trực giác chẩn đoán tốt chưa chắc có trực giác tốt về đầu tư. Không có bài tập nào nâng "trực giác nói chung".
Vì sao có lúc rất chắc chắn mà trực giác vẫn sai?
Vì cảm giác chắc chắn đến từ việc câu chuyện trong đầu ăn khớp và quen thuộc, không phải từ việc nó đúng với thực tế. Thông tin nghe nhiều lần, dễ hiểu, hợp với điều ta mong muốn đều tạo cảm giác chắc chắn, kể cả khi sai.
