Giấc ngủ REM có làm dịu ký ức buồn hay không là câu hỏi chưa có câu trả lời dứt khoát. Một giả thuyết nổi tiếng, do Matthew Walker và Els van der Helm đưa ra năm 2009, cho rằng REM giúp giữ nội dung của ký ức nhưng "gỡ bớt" cảm xúc đi kèm — "ngủ để nhớ, ngủ để quên". Một số thí nghiệm ủng hộ ý này, nhưng nhiều thí nghiệm khác lại thấy giấc ngủ giữ nguyên hoặc thậm chí làm mạnh thêm phản ứng cảm xúc, nên giới khoa học hiện coi đây là một giả thuyết còn tranh cãi.
Câu nói "ngủ một giấc cho quên"
Khi ai đó gặp chuyện buồn, người Việt hay khuyên "thôi đi ngủ một giấc, mai dậy là đỡ". Nhiều người thấy đúng: chuyện tối qua còn làm tim đập nhanh, sáng ra nhớ lại thì vẫn nhớ đủ, nhưng không còn nóng ran như trước. Nhưng cũng có người kể ngược lại: chuyện buồn ám vào cả giấc ngủ, sáng dậy còn nặng nề hơn.
Khoa học về giấc ngủ đã cố gắng đo hiện tượng này, và câu chuyện phức tạp hơn lời khuyên dân gian.
Giả thuyết "ngủ để quên, ngủ để nhớ" (2009)
Năm 2009, Matthew Walker và Els van der Helm đăng một bài tổng quan trên tạp chí Psychological Bulletin, đưa ra giả thuyết mà họ đặt tên "Sleep to Forget, Sleep to Remember". Lập luận chính:
- Sự việc có cảm xúc được nhớ tốt hơn sự việc bình thường; đây là điều đã được nhiều nghiên cứu xác nhận.
- Nhưng nếu mỗi lần nhớ lại, cảm xúc vẫn mạnh như lúc đầu, ta sẽ sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài.
- Trong giấc ngủ REM, nồng độ noradrenaline — một chất dẫn truyền thần kinh liên quan tới căng thẳng, cảnh giác — xuống rất thấp, trong khi các vùng xử lý cảm xúc như hạch hạnh nhân và hồi hải mã lại hoạt động mạnh.
- Vì vậy, REM có thể là lúc não "phát lại" ký ức cảm xúc trong một môi trường hoá học dịu, giữ lại thông tin nhưng gỡ bớt phần căng thẳng.
Giả thuyết còn đưa ra một dự đoán: nếu REM bị rối loạn, cảm xúc của ký ức sẽ không được "gỡ", và đó có thể là một phần của những gì xảy ra trong rối loạn căng thẳng sau sang chấn, nơi ác mộng và mất ngủ rất phổ biến.
Bằng chứng ủng hộ
Năm 2011, van der Helm, Walker và cộng sự công bố một thí nghiệm trên tạp chí Current Biology. Người tham gia xem các hình ảnh gây cảm xúc trong máy chụp cộng hưởng từ hai lần, cách nhau 12 tiếng: một nhóm có một đêm ngủ ở giữa, một nhóm thức cả ngày.
- Nhóm ngủ: lần xem thứ hai, hạch hạnh nhân phản ứng yếu hơn, người tham gia tự đánh giá hình ít gây khó chịu hơn.
- Nhóm thức: phản ứng không giảm, thậm chí tăng.
- Mức giảm liên quan tới một đặc điểm điện não trong REM (giảm hoạt động sóng nhanh), mà các tác giả cho là dấu hiệu noradrenaline thấp.
Một số nghiên cứu khác về mất ngủ cũng hợp với giả thuyết. Ví dụ, nhóm của Eus Van Someren ở Hà Lan báo cáo rằng ở người mất ngủ, giấc ngủ REM bị vụn nhiều thì cảm giác xấu hổ từ một sự việc cũ khó phai hơn.
Bằng chứng ngược chiều
Nhưng nhiều thí nghiệm khác cho kết quả trái lại:
- Năm 2001, Ullrich Wagner, Jan Born và cộng sự thấy rằng giấc ngủ nửa sau đêm, giàu REM, giúp giữ tốt hơn ký ức về các câu chuyện có cảm xúc, không thấy dấu hiệu làm dịu.
- Năm 2012, nhóm của Rebecca Spencer ở Mỹ (Baran và cộng sự) thấy sau một đêm ngủ, người tham gia vẫn giữ nguyên phản ứng cảm xúc với hình ảnh tiêu cực, trong khi người thức thì phản ứng giảm đi. Nghĩa là giấc ngủ giữ cảm xúc, không gỡ nó.
- Một số nghiên cứu khác không thấy mối liên quan rõ ràng giữa lượng REM và mức thay đổi cảm xúc.
Những tổng quan gần đây kết luận rằng bằng chứng hiện nay không nhất quán. Có thể khác biệt đến từ cách đo (tự đánh giá, nhịp tim, chụp não), loại hình ảnh, khoảng thời gian, hay đặc điểm người tham gia.
Bảng tóm tắt cuộc tranh luận
| Câu hỏi | Phát hiện ban đầu | Khi lặp lại | Giới khoa học nghĩ gì hiện nay |
|---|---|---|---|
| Ngủ có giữ ký ức cảm xúc tốt hơn ký ức trung tính? | Có | Phần lớn xác nhận, dù không phải tất cả | Khá vững |
| REM có làm dịu cảm xúc của ký ức? | Có (2011) | Kết quả trái chiều | Giả thuyết còn tranh cãi |
| Giấc ngủ có thể làm cảm xúc mạnh hơn? | Một số nghiên cứu thấy giữ nguyên hoặc tăng | Cũng không nhất quán | Còn mở |
| Rối loạn REM liên quan sang chấn tâm lý? | Có liên quan về quan sát | Thường gặp ở người có sang chấn | Liên quan có, nguyên nhân chưa rõ |
Một câu hỏi gây tranh luận: có nên thức sau sự việc đau buồn?
Nếu giấc ngủ giữ chặt ký ức cảm xúc, liệu thức sau một sự việc đau buồn có giúp ký ức đó yếu đi? Một số nhà nghiên cứu đã đặt câu hỏi này, và vài thí nghiệm trong phòng thí nghiệm với đoạn phim gây khó chịu cho kết quả gợi ý thiếu ngủ làm giảm ký ức xâm nhập, trong khi các nghiên cứu khác lại thấy ngược lại.
Đây là vùng khoa học chưa chắc chắn, và không nên tự áp dụng. Thức trắng có hại rõ ràng cho sức khoẻ và tâm trạng, và người vừa trải qua sự việc nghiêm trọng cần được hỗ trợ thật, không phải thử nghiệm với giấc ngủ của mình.
Những gì đáng tin cho đời thường
Dù cơ chế còn tranh luận, có một số điều khá vững:
- Thiếu ngủ làm cảm xúc dễ bùng. Nhiều nghiên cứu cho thấy sau một đêm mất ngủ, người ta dễ cáu, phản ứng mạnh hơn với chuyện tiêu cực, và khó điều chỉnh cảm xúc.
- Ngủ đủ giúp nhìn sự việc bình tĩnh hơn. Dù REM có "gỡ" cảm xúc hay không, một giấc ngủ đủ thường giúp ta có sức để xử lý chuyện buồn vào hôm sau.
- Ác mộng lặp lại và mất ngủ kéo dài sau sự việc nặng nề là tín hiệu cần giúp đỡ.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia
Bài này không thay lời khuyên y tế. Nên tìm bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng nếu:
- Mất ngủ hoặc ác mộng lặp lại kéo dài hơn vài tuần sau một sự việc đau buồn.
- Ký ức về sự việc hiện lên liên tục, kèm tim đập nhanh, toát mồ hôi, cảm giác như đang sống lại.
- Né tránh nơi chốn, người, hoạt động gợi nhớ, đến mức ảnh hưởng học tập, công việc.
- Buồn bã, mất hứng thú kéo dài, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân — trường hợp này cần được giúp ngay.
Hiện có những phương pháp trị liệu đã được kiểm chứng cho mất ngủ và cho sang chấn tâm lý, như liệu pháp nhận thức hành vi. Đừng tự dùng thuốc ngủ hay rượu để "quên đi", vì chúng làm giấc ngủ kém chất lượng hơn và có thể gây phụ thuộc.
Thử ngay: quan sát "phiên bản buổi sáng" của một chuyện buồn nhỏ
Lần tới có chuyện bực mình nhỏ trong ngày — bị phê bình, cãi nhau với bạn, điểm kém — hãy làm một ghi chép ngắn trước khi ngủ: chấm mức khó chịu từ 0 đến 10, viết hai câu về chuyện đó. Sáng hôm sau, đọc lại và chấm lại. Làm vài lần, bạn sẽ thấy với mình, giấc ngủ thường làm nhẹ đi, giữ nguyên, hay làm nặng thêm. Mục đích là hiểu bản thân, không phải chứng minh giả thuyết nào. Với chuyện nghiêm trọng, đừng tự làm thí nghiệm này mà hãy tìm người hỗ trợ.
Góc nhìn hôm nay
Giả thuyết "REM làm dịu ký ức buồn" là một ví dụ về một ý tưởng hấp dẫn, có cơ sở sinh học hợp lý, có thí nghiệm ủng hộ, nhưng chưa vượt qua được thử thách lặp lại một cách thuyết phục. Đó không phải là thất bại mà là cách khoa học vận hành. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bài tổng quan năm 2009 của Walker và van der Helm, rồi đọc tiếp các bài phản biện và tổng quan sau năm 2015 với từ khoá "sleep and emotional memory".
Câu hỏi thường gặp
Ngủ có giúp quên chuyện buồn không?
Ngủ không làm ta quên chuyện buồn; ký ức có cảm xúc thường được giữ khá tốt sau giấc ngủ. Có giả thuyết cho rằng giấc ngủ REM làm dịu cảm xúc đi kèm, nhưng kết quả nghiên cứu còn trái chiều. Ngủ đủ thì chắc chắn giúp điều chỉnh cảm xúc tốt hơn thiếu ngủ.
Giấc ngủ REM là gì?
REM là giai đoạn ngủ có mắt đảo nhanh, điện não giống lúc thức, cơ bắp gần như liệt tạm thời, và thường gắn với giấc mơ sống động. REM chiếm khoảng một phần tư thời gian ngủ ở người trưởng thành, dài hơn ở nửa sau đêm.
Giả thuyết ngủ để quên, ngủ để nhớ là gì?
Đây là giả thuyết của Matthew Walker và Els van der Helm năm 2009: trong REM, khi chất gây căng thẳng noradrenaline xuống thấp, não phát lại ký ức cảm xúc để giữ nội dung nhưng gỡ bớt cảm xúc. Một số thí nghiệm ủng hộ, nhưng nhiều nghiên cứu khác không thấy kết quả tương tự.
Mất ngủ sau chuyện buồn có sao không?
Mất ngủ vài đêm sau sự việc buồn là phản ứng thường gặp. Nhưng nếu mất ngủ, ác mộng hoặc ký ức ám ảnh kéo dài hơn vài tuần, ảnh hưởng học tập và công việc, nên tìm bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng.
