Gần một thế kỷ thí nghiệm về ngoại cảm, từ đoán lá bài ở Đại học Duke thập niên 1930 tới những nghiên cứu "nhìn thấy tương lai" năm 2011, chưa đưa ra được bằng chứng mà giới khoa học chấp nhận rằng con người đọc được ý nghĩ hay biết trước tương lai. Mỗi lần có kết quả tích cực, các phòng thí nghiệm khác làm lại với kiểm soát chặt hơn thì hiệu ứng nhỏ dần hoặc biến mất. Thú vị là con người thật sự có nhiều hơn năm giác quan, chỉ là "giác quan thứ sáu" theo nghĩa khoa học khác hẳn nghĩa dân gian.
Con người có bao nhiêu giác quan
Con số năm giác quan, gồm thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác, có từ thời triết gia Hy Lạp Aristotle. Sinh lý học hiện đại đếm nhiều hơn thế, tuỳ cách chia:
| Giác quan "ngoài năm" | Cảm nhận gì | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Cảm thụ bản thể | Vị trí và chuyển động của tay chân | Nhắm mắt vẫn chạm được ngón tay vào mũi |
| Tiền đình | Thăng bằng, gia tốc, đầu nghiêng thế nào | Giữ thăng bằng khi đi xe máy qua ổ gà |
| Cảm nhận nội thể | Tín hiệu từ bên trong cơ thể | Biết mình đói, khát, tim đập nhanh, buồn đi vệ sinh |
| Cảm nhận nhiệt | Nóng, lạnh | Thấy nước tắm quá nóng trước khi bị bỏng |
| Cảm nhận đau | Tổn thương mô | Rụt chân khi giẫm phải gai |
Nếu hỏi "giác quan thứ sáu có thật không", câu trả lời khoa học là: có cả chục giác quan ngoài năm giác quan quen thuộc, và chúng đều có cơ quan thụ cảm, dây thần kinh, vùng não xử lý đo được. Còn khả năng biết điều ở nơi khác, ở người khác hay ở tương lai mà không qua giác quan nào, thì chưa có bằng chứng vững.
Rhine và những lá bài năm ký hiệu
Người đưa ngoại cảm vào phòng thí nghiệm một cách có hệ thống là Joseph Banks Rhine, làm việc tại Đại học Duke, Hoa Kỳ, từ cuối thập niên 1920. Ông phổ biến thuật ngữ "nhận thức ngoại cảm" qua cuốn sách cùng tên năm 1934.
Công cụ nổi tiếng nhất là bộ bài Zener, do đồng nghiệp của ông là Karl Zener thiết kế: 25 lá, chia đều cho năm ký hiệu (hình tròn, dấu cộng, ba đường lượn sóng, hình vuông, ngôi sao). Một người xem lá bài, người kia ở chỗ khác đoán. Đoán bừa thì trung bình đúng 5 lá trên 25.
Rhine báo cáo một số người tham gia đoán đúng nhiều hơn mức đó một cách đều đặn. Nhưng các nhà phê bình nhanh chóng chỉ ra vấn đề:
- Trong một số thí nghiệm ban đầu, ký hiệu có thể nhìn mờ qua mặt sau lá bài hoặc phản chiếu trên kính.
- Người xem bài và người đoán đôi khi ngồi đủ gần để có tín hiệu vô tình như biểu cảm, tiếng động.
- Cách xáo bài và ghi kết quả chưa chặt.
- Khi các phòng thí nghiệm khác làm lại với điều kiện kiểm soát tốt hơn, phần lớn không thu được kết quả vượt mức ngẫu nhiên.
Thí nghiệm Ganzfeld: cuộc tranh luận dài nhất
Từ thập niên 1970, nhà nghiên cứu Charles Honorton và các đồng nghiệp phát triển thí nghiệm Ganzfeld, tiếng Đức nghĩa là "trường đồng nhất". Người nhận ngồi thư giãn, mắt che bằng nửa quả bóng bàn dưới ánh đèn đỏ dịu, tai nghe tiếng rè đều. Ở phòng khác, người gửi tập trung vào một bức ảnh hoặc đoạn phim. Sau đó người nhận được xem bốn hình và chọn hình họ nghĩ đã được gửi. Đoán bừa thì đúng 25%.
Lịch sử của Ganzfeld là một chuỗi qua lại đúng kiểu phát hiện → lặp lại → tranh luận:
- Thập niên 1970–1980: nhiều nghiên cứu báo cáo tỷ lệ đúng cao hơn 25%. Nhà tâm lý học hoài nghi Ray Hyman soi lại và chỉ ra nhiều lỗi phương pháp; năm 1986 ông và Honorton cùng ký một văn bản đề ra tiêu chuẩn thí nghiệm chặt hơn.
- 1994: Daryl Bem và Honorton công bố kết quả các thí nghiệm theo quy trình mới, vẫn thấy tỷ lệ đúng cao hơn mức ngẫu nhiên.
- 1999: Julie Milton và Richard Wiseman tổng hợp các nghiên cứu Ganzfeld tiếp theo và không thấy hiệu ứng.
- Sau đó: các nhóm khác nhau tiếp tục ra những bản tổng hợp kết luận trái ngược, tuỳ chọn nghiên cứu nào đưa vào.
Giới tâm lý học nói chung kết luận: một hiệu ứng thật sẽ không phụ thuộc vào việc ai làm thí nghiệm và chọn dữ liệu thế nào. Khi kết quả cứ lúc có lúc không, lời giải thích hợp lý nhất là sai lệch phương pháp và việc chỉ công bố kết quả đẹp.
"Cảm nhận tương lai" và cú hích cho khủng hoảng tái lập
Năm 2011, Daryl Bem, một nhà tâm lý học có uy tín, công bố trên một tạp chí hàng đầu loạt chín thí nghiệm, phần lớn cho thấy người tham gia bị ảnh hưởng bởi sự kiện sẽ xảy ra sau đó. Ví dụ, họ nhớ tốt hơn những từ mà máy tính chỉ yêu cầu ôn sau khi bài kiểm tra đã xong.
Năm 2012, Stuart Ritchie, Richard Wiseman và Christopher French làm lại một trong các thí nghiệm này ở ba phòng thí nghiệm và không tìm thấy hiệu ứng. Nhưng điều khiến giới khoa học giật mình không chỉ là ngoại cảm có thật hay không. Họ nhận ra Bem đã dùng đúng những phương pháp thống kê mà rất nhiều nghiên cứu tâm lý khác cũng dùng. Nếu các phương pháp đó cho ra được kết quả "biết trước tương lai", thì có lẽ nhiều kết quả khác cũng không chắc chắn như từng nghĩ. Cuộc tranh luận này góp phần mở ra phong trào làm lại thí nghiệm và đăng ký trước kế hoạch nghiên cứu trong tâm lý học.
Chính phủ và giải thưởng một triệu đô
Không chỉ các trường đại học thử nghiệm ngoại cảm. Từ thập niên 1970 đến 1995, chính phủ Hoa Kỳ tài trợ một chương trình nghiên cứu "nhìn từ xa", về sau được biết đến với tên Stargate. Năm 1995, một cuộc đánh giá độc lập kết luận chương trình không tạo ra thông tin hữu ích cho tình báo, và chương trình bị chấm dứt.
Ở phía hoài nghi, nhà ảo thuật James Randi treo giải thưởng cho bất kỳ ai chứng minh được khả năng siêu nhiên trong điều kiện kiểm soát thống nhất trước. Giải bắt đầu từ năm 1964 với số tiền nhỏ, về sau lên tới một triệu đô la. Đến khi ngừng nhận đơn năm 2015, chưa ai giành được.
Vì sao nhiều người tin mình có giác quan thứ sáu
Việc chưa có bằng chứng không làm những trải nghiệm cá nhân biến mất. Tâm lý học giải thích chúng bằng những cơ chế rất bình thường:
- Nhớ cái trúng, quên cái trượt. Bạn nghĩ tới một người bạn cũ và đúng hôm đó người ấy gọi. Lần trúng này đáng nhớ, còn hàng trăm lần nghĩ tới ai đó mà không ai gọi thì không ai đếm.
- Trùng hợp nhiều hơn ta tưởng. Với hàng triệu người, mỗi người có hàng nghìn suy nghĩ mỗi ngày, những trùng hợp "khó tin" chắc chắn xảy ra với ai đó hằng ngày.
- Linh cảm từ tín hiệu nhỏ. Mẹ "linh cảm" con có chuyện vì giọng con qua điện thoại khác thường. Đó là quan sát tinh tế, không phải ngoại cảm.
- Đọc nguội và hiệu ứng Barnum. Năm 1949, Bertram Forer phát cho sinh viên một "bản phân tích tính cách riêng" mà thật ra ai cũng nhận cùng một đoạn, ghép từ các câu trong sách tử vi. Hầu hết chấm nó là rất đúng với mình. Người tự xưng ngoại cảm dùng những câu chung chung như vậy, rồi dựa vào phản ứng của khách để điều chỉnh, gọi là đọc nguội.
Thử ngay: tự làm thí nghiệm Zener
Bạn cần năm tấm thẻ vẽ năm ký hiệu khác nhau và một người nhà.
- Người nhà tung xúc xắc hoặc bốc thăm để chọn ngẫu nhiên một thẻ, nhìn thẻ đó trong phòng khác.
- Bạn đoán và ghi lại. Làm đủ 25 lượt.
- Đếm số lần đúng.
Đoán bừa trung bình được 5 lần. Nhưng tính toán xác suất cho thấy khoảng 1 trong 9 lượt thử sẽ đạt từ 8 lần đúng trở lên chỉ do may rủi, và khoảng 1 trong 60 lượt thử đạt từ 10 lần trở lên. Nếu cả lớp ba mươi người cùng làm, gần như chắc chắn sẽ có vài người đạt 8 hay 9 và cảm thấy "mình có khả năng". Đây chính là cái bẫy mà các nhà nghiên cứu phải vượt qua: muốn chứng minh, phải lặp lại nhiều lần, với người khác, trong điều kiện chặt hơn, và vẫn thấy kết quả.
Góc nhìn hôm nay
Chuyện ngoại cảm cho ta một bài học về cách khoa học làm việc: kết quả lạ cần bằng chứng mạnh, và kết quả chỉ đáng tin khi người khác làm lại được. Bài học ấy áp dụng cho mọi lời quảng cáo về khả năng đặc biệt, từ "thầy" xem được quá khứ tới khoá học "mở giác quan thứ sáu" thu tiền triệu.
Tôn trọng trải nghiệm của người khác không có nghĩa là phải tin mọi lời giải thích kèm theo. Khi ai đó đòi tiền để dùng khả năng ngoại cảm giải quyết việc quan trọng như tìm người, chữa bệnh hay quyết định làm ăn, hãy nhớ rằng gần một thế kỷ thí nghiệm chưa tìm thấy khả năng đó. Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài viết của Richard Wiseman và Chris French, hai nhà tâm lý học đã dành nhiều năm nghiên cứu hiện tượng dị thường một cách nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Giác quan thứ sáu có thật không?
Nếu hiểu là khả năng biết điều ở xa, đọc ý nghĩ hay đoán tương lai không qua giác quan nào, thì chưa có bằng chứng khoa học vững. Nếu hiểu theo sinh lý học, con người có nhiều hơn năm giác quan, ví dụ cảm giác thăng bằng, cảm nhận vị trí tay chân và cảm nhận bên trong cơ thể.
Con người có bao nhiêu giác quan?
Ngoài năm giác quan truyền thống, sinh lý học còn kể thêm cảm giác thăng bằng, cảm thụ bản thể, cảm nhận nội thể, cảm nhận nhiệt và cảm nhận đau. Tổng số tuỳ cách phân loại, thường từ khoảng mười trở lên.
Thí nghiệm Ganzfeld là gì?
Đây là thí nghiệm ngoại cảm trong đó người nhận được che mắt, nghe tiếng rè đều, rồi cố đoán hình ảnh mà người gửi ở phòng khác đang nhìn. Các kết quả mấy chục năm qua mâu thuẫn nhau, và đa số giới khoa học cho rằng chưa có bằng chứng thuyết phục về ngoại cảm.
Vì sao nghĩ tới ai thì người đó gọi điện?
Đây thường là trùng hợp kết hợp với việc ta nhớ những lần trùng mà quên những lần không trùng. Ngoài ra ta hay nghĩ tới người thân vào những thời điểm họ cũng hay gọi, như cuối tuần hay dịp lễ Tết, nên xác suất trùng cao hơn ta tưởng.
Hiệu ứng Barnum là gì?
Hiệu ứng Barnum là xu hướng tin rằng một lời mô tả tính cách chung chung là viết riêng cho mình. Năm 1949, Bertram Forer phát cùng một đoạn mô tả cho cả lớp, và hầu hết sinh viên cho là rất đúng với bản thân. Hiệu ứng này giải thích vì sao lời phán của thầy bói hay người tự xưng ngoại cảm nghe "trúng".
