Linh cảm về người lạ đúng một phần, sai nhiều hơn ta nghĩ, và đúng sai tuỳ vào ta đang đoán điều gì. Nghiên cứu cho thấy chỉ vài giây quan sát, người ta đã đoán khá được một người có hướng ngoại không, có tự tin không. Nhưng đoán xem người đó có trung thực không, có đáng tin không thì trực giác gần như ngang đoán mò, trong khi ta lại rất chắc chắn. Biết ranh giới này giúp vừa giữ an toàn cho mình, vừa không đánh giá oan người khác.
Ấn tượng đầu tiên hình thành nhanh đến mức nào
Năm 2006, Janine Willis và Alexander Todorov cho người tham gia xem ảnh khuôn mặt người lạ trong khoảng một phần mười giây, rồi hỏi người đó có vẻ đáng tin, dễ mến, có năng lực hay không. Đánh giá sau một phần mười giây rất gần với đánh giá khi được nhìn thoải mái không giới hạn thời gian. Nhìn lâu hơn chủ yếu làm người ta tự tin hơn vào đánh giá của mình, chứ không thay đổi nó nhiều.
Nói cách khác, não đã kết luận trước khi ta kịp nghĩ. Câu hỏi quan trọng hơn là: kết luận đó có đúng không?
Những "lát cắt mỏng": khi ấn tượng chớp nhoáng khá đúng
Năm 1993, Nalini Ambady và Robert Rosenthal cho người lạ xem những đoạn video không có tiếng, chỉ dài vài giây đến khoảng nửa phút, ghi cảnh các giảng viên đại học đang giảng bài. Người xem chấm giảng viên theo những tiêu chí như nhiệt tình, tự tin, dễ gần. Điểm số của họ liên quan khá rõ với đánh giá mà sinh viên của chính các giảng viên đó đưa ra sau cả học kỳ.
Từ đó xuất hiện khái niệm lát cắt mỏng: một mẩu hành vi rất ngắn vẫn chứa thông tin thật. Nhưng cần đọc kỹ: thứ người xem đoán được là phong thái biểu hiện ra ngoài như nhiệt tình, cởi mở, tự tin. Những nét như vậy đúng là lộ ra qua dáng người, giọng nói, cử chỉ.
| Điều muốn đoán | Trực giác thường thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Hướng ngoại, hoạt bát | Khá | Lộ rõ qua giọng nói, cử chỉ, cách chiếm không gian |
| Đang vui hay buồn, căng thẳng | Khá, nếu quen văn hoá của người đó | Biểu cảm khuôn mặt và giọng nói mang nhiều tín hiệu |
| Thông minh, có năng lực | Kém đến trung bình, dễ bị ngoại hình đánh lừa | Ta nhầm vẻ tự tin, lưu loát với năng lực |
| Trung thực, đáng tin | Gần như đoán mò | Người không trung thực không có biểu hiện cố định |
| Có đang nói dối không | Chỉ nhỉnh hơn tung đồng xu | Các dấu hiệu "nói dối" phổ biến phần lớn là ngộ nhận |
Phát hiện nói dối: chỗ trực giác kém nhất
Nhiều người tin mình "nhìn mắt là biết nói dối". Năm 2006, Charles Bond và Bella DePaulo tổng hợp hơn hai trăm nghiên cứu về khả năng phát hiện nói dối. Trung bình, người ta đoán đúng khoảng 54%, chỉ cao hơn một chút so với mức 50% của việc đoán bừa. Cảnh sát, thẩm phán và những người làm nghề liên quan cũng không giỏi hơn rõ rệt, dù thường tự tin hơn.
Các dấu hiệu dân gian như "nói dối thì không nhìn thẳng", "gãi mũi", "liếc mắt sang trái" phần lớn không được nghiên cứu ủng hộ. Một người lo lắng thật thà có thể tránh ánh mắt; một kẻ lừa đảo chuyên nghiệp lại nhìn thẳng rất bình thản. Đó cũng là lý do các vụ lừa đảo qua điện thoại hay mạng xã hội thành công: kẻ lừa nói giọng tự tin, chi tiết, đúng kiểu ta cho là "người thật thà".
Vì sao ta đoán sai mà vẫn chắc chắn
Hiệu ứng hào quang
Từ năm 1920, nhà tâm lý học Edward Thorndike đã nhận thấy khi một người được đánh giá tốt ở một mặt, họ có xu hướng được đánh giá tốt ở mọi mặt khác. Người ưa nhìn, ăn mặc gọn gàng, nói lưu loát dễ được cho là thông minh, tử tế, đáng tin, dù những điều đó chẳng liên quan.
Khuôn mặt "trông đáng tin"
Todorov và cộng sự chỉ ra người ta đánh giá độ tin cậy dựa trên những nét như mặt có vẻ hơi cười, mắt to, đường nét tròn. Các đánh giá này rất nhất quán giữa người với người, tức là mọi người cùng nghĩ giống nhau, nhưng lại rất ít liên quan đến hành vi thật. Nhất quán không có nghĩa là chính xác.
Định kiến lẫn vào linh cảm
Cảm giác "người này có gì đó không ổn" đôi khi chỉ là phản ứng với sự khác lạ: giọng vùng miền khác, cách ăn mặc khác, màu da khác. Linh cảm kiểu đó mang định kiến xã hội chứ không mang thông tin về con người cụ thể. Đây là lý do linh cảm cá nhân không nên là căn cứ để tuyển dụng, cho vay hay xét xử.
Khi nào nên nghe theo cảm giác bất an
Có một nghịch lý đáng hiểu: linh cảm về người lạ kém chính xác, nhưng trong một số tình huống, nghe theo nó vẫn là khôn ngoan. Lý do nằm ở cái giá của hai loại sai.
- Tình huống an toàn cá nhân. Đi một mình buổi tối, người lạ đòi vào nhà, ai đó đề nghị chở về: nếu bạn thấy bất an và từ chối mà hoá ra người ta tốt, cái giá chỉ là một chút ngại. Nếu bỏ qua bất an mà hoá ra nguy hiểm, cái giá rất lớn. Ở đây nghe theo linh cảm là hợp lý, ngay cả khi nó thường xuyên báo động nhầm.
- Tình huống đánh giá người khác. Phỏng vấn, chọn đối tác, đánh giá học sinh: sai ở đây gây thiệt cho người bị đánh giá oan, và lặp lại thì thành bất công có hệ thống. Ở đây linh cảm nên nhường chỗ cho tiêu chí rõ ràng.
Cuốn sách phổ thông "The Gift of Fear" (1997) của chuyên gia an ninh Gavin de Becker được nhiều người đọc vì khuyên lắng nghe nỗi sợ trong tình huống nguy hiểm. Đó là sách kinh nghiệm, không phải công trình khoa học, nhưng lời khuyên cốt lõi phù hợp với lập luận về cái giá của hai loại sai ở trên.
Đọc người tốt hơn: thay linh cảm bằng quan sát có hệ thống
Nghiên cứu về tuyển dụng có một kết luận lặp lại nhiều lần: phỏng vấn có cấu trúc, tức là hỏi mọi ứng viên cùng một bộ câu hỏi và chấm theo thang chuẩn, dự đoán hiệu quả công việc tốt hơn hẳn phỏng vấn tự do theo cảm tính. Tinh thần đó áp dụng được cho đời thường:
- Tách quan sát khỏi diễn giải. "Anh ấy trả lời ngắn, ít nhìn mình" là quan sát. "Anh ấy giấu điều gì" là diễn giải. Ghi nhận cái trước, treo cái sau.
- Nhìn hành vi lặp lại, không nhìn một khoảnh khắc. Một người đến trễ một lần có thể do kẹt xe; đến trễ năm lần là thói quen.
- Kiểm chứng bằng việc, không bằng lời. Người hứa trả nợ nói rất thuyết phục chưa bằng một lần trả đúng hẹn.
- Hỏi "nếu người này khác ngoại hình thì mình có nghĩ vậy không?" Câu hỏi đơn giản này lọc được khá nhiều định kiến.
Thử ngay: sổ ấn tượng đầu tiên
Lần tới khi gặp một đồng nghiệp mới, một phụ huynh mới trong lớp của con hay một người hàng xóm mới chuyển đến, hãy ghi ba dòng ngay sau lần gặp đầu: người này có vẻ thế nào, mình đoán họ sẽ cư xử ra sao trong một việc cụ thể, mình chắc chắn bao nhiêu phần. Ba tháng sau mở ra đọc lại. Hầu hết người làm thử sẽ thấy ấn tượng về tính cách bề ngoài khá đúng, còn những phán đoán về động cơ, độ tin cậy thường lệch xa. Lần thử ấy dạy nhiều hơn mọi lời khuyên.
Góc nhìn hôm nay
Ông bà ta có câu "trông mặt mà bắt hình dong", và cũng có câu "tri nhân tri diện bất tri tâm", biết người biết mặt không biết lòng. Khoa học hiện đại đứng gần câu thứ hai hơn: mặt và dáng người cho ta biết phong thái, cảm xúc tức thời, đôi khi cả tính hướng ngoại; còn lòng dạ thì phải nhìn qua việc làm theo thời gian.
Muốn đọc thêm, cuốn "Face Value" của Alexander Todorov trình bày kỹ vì sao ấn tượng từ khuôn mặt mạnh mà sai. Hãy giữ linh cảm cho việc tự bảo vệ, và giữ sự công bằng cho việc đánh giá người khác.
Câu hỏi thường gặp
Ấn tượng đầu tiên có đáng tin không?
Đáng tin một phần. Ấn tượng đầu tiên đoán khá được những nét biểu hiện ra ngoài như hướng ngoại, tự tin, nhiệt tình. Nhưng với độ trung thực, năng lực hay động cơ, ấn tượng đầu tiên thường sai và dễ bị ngoại hình, định kiến chi phối.
Nhìn mắt có biết được người nói dối không?
Hầu như không. Tổng hợp hơn hai trăm nghiên cứu cho thấy người ta chỉ đoán đúng nói dối khoảng 54%, gần mức đoán bừa. Các dấu hiệu như tránh ánh mắt, gãi mũi, liếc mắt sang một bên không phải bằng chứng đáng tin.
Có nên nghe theo linh cảm khi thấy một người đáng ngờ?
Trong tình huống liên quan an toàn cá nhân, nên thận trọng theo linh cảm vì cái giá của việc từ chối nhầm thấp hơn nhiều so với cái giá của việc gặp nguy hiểm. Nhưng khi đánh giá người khác để tuyển dụng, cho vay hay kết luận về họ, nên dựa vào hành vi và tiêu chí rõ ràng thay vì cảm giác.
Lát cắt mỏng là gì?
Lát cắt mỏng là khái niệm chỉ việc rút ra đánh giá từ một mẩu quan sát rất ngắn về hành vi của ai đó. Nghiên cứu năm 1993 của Nalini Ambady và Robert Rosenthal cho thấy vài giây video không tiếng về giảng viên đã đủ để đoán khá sát đánh giá của sinh viên cuối học kỳ. Hiệu ứng này chủ yếu đúng với phong thái bề ngoài.
