"Suy nghĩ không chú ý" là giả thuyết của nhà tâm lý học Hà Lan Ap Dijksterhuis, cho rằng với quyết định phức tạp, để tâm trí làm việc ngầm trong lúc ta bận việc khác sẽ cho lựa chọn tốt hơn là ngồi cân nhắc kỹ. Nghiên cứu năm 2006 của nhóm ông đăng trên tạp chí Science từng gây tiếng vang lớn. Nhưng khi các phòng thí nghiệm khác làm lại với cỡ mẫu lớn, hiệu ứng gần như biến mất. Ngày nay đa số nhà nghiên cứu cho rằng chưa có bằng chứng vững để khuyên "đừng nghĩ, cứ để tiềm thức chọn".
Thí nghiệm chọn xe gây tiếng vang
Năm 2006, Ap Dijksterhuis cùng Maarten Bos, Loran Nordgren và Rick van Baaren công bố một loạt thí nghiệm với tên gọi đầy hứa hẹn: "Chọn đúng: hiệu ứng cân nhắc không cần chú ý".
Trong thí nghiệm chính, người tham gia đọc thông tin về bốn chiếc xe hơi. Một chiếc được thiết kế là tốt nhất, có nhiều đặc điểm tích cực nhất; một chiếc tệ nhất; hai chiếc ở giữa. Có hai mức độ khó:
- Đơn giản: mỗi xe được mô tả bằng 4 đặc điểm.
- Phức tạp: mỗi xe được mô tả bằng 12 đặc điểm, tổng cộng 48 mẩu thông tin.
Sau khi đọc, người tham gia được chia nhóm. Nhóm "suy nghĩ có ý thức" được dành vài phút để cân nhắc kỹ. Nhóm "suy nghĩ không chú ý" được giao giải câu đố chữ trong cùng khoảng thời gian, để tâm trí không tập trung vào chuyện xe. Sau đó cả hai nhóm chọn xe.
| Điều kiện | Nhóm cân nhắc kỹ | Nhóm bị làm xao nhãng |
|---|---|---|
| Đơn giản (4 đặc điểm) | Chọn đúng xe tốt nhất nhiều hơn | Chọn đúng ít hơn |
| Phức tạp (12 đặc điểm) | Chọn đúng ít hơn | Chọn đúng nhiều hơn |
Nhóm nghiên cứu còn khảo sát người mua sắm thật ở cửa hàng nội thất và cửa hàng bách hoá, và báo cáo kết quả tương tự: với món đồ phức tạp, người ít cân nhắc lại hài lòng hơn về sau. Kết luận được đưa ra rất mạnh: với quyết định đơn giản thì nghĩ kỹ, với quyết định phức tạp thì nên giao cho vô thức.
Thuyết suy nghĩ vô thức
Cùng năm đó, Dijksterhuis và Nordgren trình bày một khung lý thuyết đầy đủ. Ý chính:
- Suy nghĩ có ý thức chỉ giữ được ít thông tin cùng lúc, nên khi có quá nhiều yếu tố, nó dễ bám vào vài chi tiết nổi bật và bỏ qua phần còn lại.
- Suy nghĩ vô thức có "dung lượng" lớn hơn, có thể tổng hợp nhiều yếu tố và cân trọng số một cách tự nhiên.
- Vì vậy, với quyết định nhiều yếu tố, xao nhãng một lúc rồi chọn sẽ tốt hơn.
Ý tưởng lan rất nhanh ra sách phổ thông, bài báo và các khoá học về ra quyết định. Nó có sức hút đặc biệt vì khớp với kinh nghiệm quen thuộc "để qua đêm rồi tính", và với câu chuyện về sức mạnh của tiềm thức.
Làm lại thì ra sao
Ngay từ những năm đầu, các nhóm khác đã thử lặp lại và kết quả không đồng nhất. Theo thời gian, bức tranh dần rõ:
- 2008: Frank Acker tổng hợp các nghiên cứu đã có và thấy bằng chứng cho lợi thế của suy nghĩ vô thức rất yếu; kết quả mạnh chủ yếu đến từ các nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ.
- Cuối thập niên 2000: nhóm của Ben Newell ở Úc làm nhiều thí nghiệm tương tự và không tìm thấy lợi thế của nhóm bị xao nhãng.
- 2011: một bản tổng hợp khác, có chính Dijksterhuis tham gia, vẫn thấy hiệu ứng tồn tại trong một số điều kiện nhất định.
- 2015: Mark Nieuwenstein và cộng sự làm lại thí nghiệm chọn xe với số người tham gia lớn hơn nhiều so với bản gốc và không thấy hiệu ứng. Phân tích tổng hợp kèm theo cho thấy hiệu ứng chỉ xuất hiện ở các nghiên cứu nhỏ, đúng dấu hiệu của sai lệch công bố.
- Cùng thời gian: các nhà nghiên cứu như Miguel Vadillo và David Shanks chỉ ra rằng nếu tính đến những nghiên cứu không có kết quả mà không được đăng, bằng chứng còn lại rất mỏng.
Năm 2014, Newell và Shanks viết một bài tổng quan dài về các ảnh hưởng vô thức lên quyết định, kết luận rằng nhiều tuyên bố mạnh về vai trò của vô thức, trong đó có hiệu ứng suy nghĩ không chú ý, chưa đứng vững khi soi kỹ.
Có thể đã có chuyện gì trong thí nghiệm gốc
Nếu hiệu ứng không thật, vì sao thí nghiệm gốc lại cho kết quả đẹp? Ngoài khả năng may rủi với cỡ mẫu nhỏ, các nhà phê bình đưa ra vài cách giải thích:
Ấn tượng đã hình thành từ lúc đọc
Khi đọc 48 mẩu thông tin về xe, người ta không chờ đến cuối mới đánh giá. Ấn tượng "xe này nhiều điểm tốt" hình thành ngay trong lúc đọc. Nhóm bị xao nhãng có thể chỉ đơn giản là chọn theo ấn tượng ban đầu đó, không cần "suy nghĩ vô thức" nào.
Cân nhắc kỹ theo cách bất lợi
Nhóm "suy nghĩ có ý thức" phải cân nhắc khi thông tin đã bị lấy đi, chỉ dựa vào trí nhớ. Với 48 mẩu thông tin, nghĩ lại từ trí nhớ dễ làm ấn tượng tốt ban đầu bị nhiễu bởi vài chi tiết nhớ lệch. Đó không phải cách người ta cân nhắc thật ngoài đời, khi có thể mở lại tài liệu.
"Tốt nhất" do người thiết kế định sẵn
Chiếc xe "tốt nhất" được xác định bằng cách đếm số đặc điểm tích cực, mà không tính đến việc mỗi người coi trọng đặc điểm khác nhau. Khi các nghiên cứu sau cho người tham gia tự đánh giá tầm quan trọng của từng đặc điểm, lợi thế của nhóm bị xao nhãng càng khó thấy.
Đừng lẫn với hiệu ứng ấp ủ khi sáng tạo
Thất bại của giả thuyết suy nghĩ không chú ý không có nghĩa là nghỉ ngơi vô ích. Có một hiện tượng khác, gọi là ấp ủ: khi bí một bài toán đòi hỏi sáng tạo, tạm gác lại một thời gian rồi quay lại thường giúp tìm ra lời giải. Năm 2009, Ut Na Sio và Thomas Ormerod tổng hợp hàng chục nghiên cứu và thấy hiệu ứng ấp ủ có thật, rõ nhất với các bài toán cần nghĩ ra nhiều ý tưởng.
| Ấp ủ khi giải bài toán sáng tạo | Suy nghĩ không chú ý khi chọn lựa | |
|---|---|---|
| Tuyên bố | Tạm gác vấn đề giúp thoát khỏi lối nghĩ bế tắc | Xao nhãng giúp tổng hợp nhiều yếu tố tốt hơn nghĩ kỹ |
| Bằng chứng | Khá ổn định qua tổng hợp nghiên cứu | Yếu, không lặp lại được trong nghiên cứu lớn |
| Cách giải thích phổ biến | Quên bớt hướng sai, để đầu óc tươi lại | Còn tranh cãi, nhiều khả năng là sai lệch phương pháp |
Nói gọn: nghỉ một lúc khi bí thì có ích; nhưng không nên tin rằng không nghĩ gì sẽ chọn tốt hơn nghĩ kỹ.
Với quyết định phức tạp thật, nên làm gì
Chọn trường đại học, chọn ngành, mua xe, thuê nhà là những quyết định nhiều yếu tố mà người đọc wiki này hay gặp. Các nghiên cứu về ra quyết định ủng hộ một cách làm kết hợp:
- Viết ra các tiêu chí quan trọng với chính mình. Ví dụ chọn nhà thuê: giá, khoảng cách tới chỗ làm, an ninh, ánh sáng, chủ nhà.
- Cho mỗi tiêu chí một trọng số. Không phải tiêu chí nào cũng quan trọng như nhau.
- Chấm từng lựa chọn theo từng tiêu chí trên một bảng đơn giản. Đây là cách vượt qua giới hạn trí nhớ làm việc mà thuyết của Dijksterhuis lo ngại, mà không cần vô thức.
- Để qua một đêm rồi xem lại. Không phải vì vô thức sẽ tính hộ, mà vì cảm xúc nhất thời lắng xuống và ta nhìn lại bảng bằng con mắt tỉnh táo hơn.
- Để ý cảm giác của mình với kết quả. Nếu bảng điểm nói phương án A mà bạn thấy hụt hẫng, có thể bạn đã quên một tiêu chí quan trọng. Thêm nó vào và chấm lại.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện suy nghĩ không chú ý là một trong những ví dụ tiêu biểu của khủng hoảng tái lập trong tâm lý học: một kết quả bất ngờ, đăng trên tạp chí danh tiếng, được truyền thông lan rộng, rồi dần không đứng vững khi được kiểm tra kỹ. Đó không phải lỗi của riêng ai; nó phản ánh cách khoa học từng vận hành với những nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ và áp lực công bố kết quả đẹp.
Bài học cho người đọc phổ thông: khi gặp lời khuyên dạng "khoa học chứng minh tiềm thức quyết định tốt hơn lý trí", hãy hỏi nghiên cứu đó đã được làm lại chưa, với bao nhiêu người. Câu hỏi ấy giúp tránh được rất nhiều lời hứa hẹn quá đà về "sức mạnh tiềm thức".
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng suy nghĩ không chú ý là gì?
Đây là giả thuyết của Ap Dijksterhuis cho rằng với quyết định phức tạp, để tâm trí bận việc khác một lúc rồi mới chọn sẽ cho kết quả tốt hơn ngồi cân nhắc kỹ. Giả thuyết dựa trên các thí nghiệm công bố năm 2006, nổi tiếng nhất là thí nghiệm chọn xe.
Nghiên cứu của Dijksterhuis có được lặp lại không?
Phần lớn các lần lặp lại không thành công. Năm 2015, một nghiên cứu lặp lại với cỡ mẫu lớn hơn nhiều không tìm thấy hiệu ứng, và các phân tích tổng hợp cho thấy kết quả tích cực chủ yếu đến từ những nghiên cứu nhỏ. Đa số giới nghiên cứu hiện coi bằng chứng là yếu.
Có nên để tiềm thức quyết định thay vì suy nghĩ kỹ?
Không có bằng chứng vững cho lời khuyên này. Với quyết định phức tạp, cách tốt hơn là viết ra tiêu chí, chấm điểm từng lựa chọn, rồi để qua một thời gian cho cảm xúc lắng xuống trước khi chốt.
Hiệu ứng ấp ủ khác suy nghĩ không chú ý thế nào?
Hiệu ứng ấp ủ nói rằng tạm gác một bài toán sáng tạo đang bí rồi quay lại giúp tìm ra lời giải, và có bằng chứng khá ổn định. Suy nghĩ không chú ý là tuyên bố mạnh hơn rằng xao nhãng giúp tổng hợp thông tin để chọn tốt hơn nghĩ kỹ, và tuyên bố này không đứng vững khi làm lại.
