Em bé vài tháng tuổi đã có những "kỳ vọng" về thế giới vật chất: đồ vật không tự biến mất, không xuyên qua nhau, không lơ lửng giữa không trung nếu không có gì đỡ. Các nhà tâm lý học phát triển phát hiện ra điều này bằng cách đo thời gian bé nhìn: khi thấy một cảnh "không thể xảy ra", bé nhìn lâu hơn. Từ đó ra đời ý tưởng rằng con người sinh ra đã có sẵn một bộ khung hiểu biết cốt lõi, có thể coi là trực giác đầu đời. Tuy vậy, cách diễn giải những ánh nhìn này vẫn còn tranh luận, và một số kết quả nổi tiếng không lặp lại được trọn vẹn.
Từ Piaget đến phương pháp "ngạc nhiên"
Suốt nhiều thập kỷ, hiểu biết về trí tuệ trẻ nhỏ dựa phần lớn vào công trình của nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ Jean Piaget. Ông quan sát rằng nếu giấu một món đồ chơi dưới tấm khăn trước mặt bé dưới khoảng tám tháng tuổi, bé không lật khăn tìm. Ông kết luận trẻ nhỏ chưa hiểu rằng vật vẫn tồn tại khi khuất mắt, khả năng gọi là tính thường trực của đồ vật.
Từ thập niên 1980, các nhà nghiên cứu nhận ra việc tìm kiếm đòi hỏi bé phải biết lên kế hoạch và điều khiển tay, những kỹ năng phát triển muộn. Có thể bé hiểu nhưng chưa làm được. Họ chuyển sang một cách đo không cần bé làm gì: phương pháp vi phạm kỳ vọng. Cho bé xem hai cảnh, một cảnh bình thường và một cảnh "ảo thuật" được dàn dựng để trông như vi phạm quy luật vật lý. Nếu bé nhìn cảnh ảo thuật lâu hơn rõ rệt, có thể bé đã "chờ đợi" điều khác.
Những gì bé "biết" về đồ vật
Vật vẫn còn khi bị che
Năm 1985, Renée Baillargeon, Elizabeth Spelke và Stanley Wasserman cho bé năm tháng tuổi xem một tấm chắn xoay như cánh cầu kéo. Một chiếc hộp được đặt sau tấm chắn. Trong cảnh bình thường, tấm chắn xoay tới thì dừng lại khi chạm hộp. Trong cảnh "không thể", tấm chắn xoay hết một nửa vòng như thể chiếc hộp đã biến mất. Bé nhìn cảnh "không thể" lâu hơn. Nhóm nghiên cứu diễn giải rằng bé hiểu chiếc hộp vẫn tồn tại sau tấm chắn, sớm hơn nhiều so với mốc của Piaget.
Vật rắn không xuyên qua nhau, rơi khi không có gì đỡ
Nhiều thí nghiệm tiếp theo cho thấy trẻ vài tháng tuổi nhìn lâu hơn khi một quả bóng lăn sau tấm chắn rồi xuất hiện ở bên kia một bức tường lẽ ra phải chặn nó, hoặc khi một chiếc hộp vẫn lơ lửng sau khi bị đẩy ra khỏi mép bàn. Hiểu biết về chuyện "cần bao nhiêu chỗ đỡ" thì phát triển dần qua năm đầu: bé nhỏ hơn chỉ quan tâm có chạm hay không, bé lớn hơn bắt đầu để ý phần đỡ có đủ rộng không.
| Hiểu biết | Cảnh khiến bé nhìn lâu hơn | Mốc tuổi thường được báo cáo |
|---|---|---|
| Vật vẫn tồn tại khi bị che | Tấm chắn xoay xuyên qua chỗ có hộp | Khoảng 4–5 tháng |
| Vật rắn không xuyên qua nhau | Bóng "đi xuyên" bức tường | Vài tháng tuổi |
| Vật rơi khi không được đỡ | Hộp lơ lửng ngoài mép bàn | Phát triển dần trong năm đầu |
| Phân biệt số lượng lớn theo tỷ lệ | Số chấm đổi từ 8 sang 16 | Khoảng 6 tháng |
Mốc tuổi chỉ là con số trung bình trong phòng thí nghiệm, không phải thước đo cho từng bé. Phụ huynh không cần, và không nên, đem con mình ra so với bảng này.
Em bé có biết cộng trừ không
Năm 1992, Karen Wynn công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm gây chấn động. Bé năm tháng tuổi xem một con búp bê được đặt lên sân khấu nhỏ, rồi tấm màn được kéo lên che lại. Một bàn tay đặt thêm con búp bê thứ hai ra sau màn. Khi màn hạ xuống, có lúc bé thấy hai con búp bê (đúng), có lúc chỉ một con (sai, vì người làm thí nghiệm đã lén lấy bớt). Bé nhìn cảnh "một con" lâu hơn. Wynn diễn giải rằng bé đã "tính" được 1 + 1 = 2.
Kết quả này có số phận đúng kiểu phát hiện → lặp lại → tranh luận:
- Một số nhóm làm lại và thu được kết quả tương tự, kể cả khi đổi đồ vật giữa chừng để chắc rằng bé phản ứng với số lượng chứ không phải với hình dạng.
- Một số nhóm khác làm lại cẩn thận và không thấy rõ hiệu ứng.
- Các nhà phê bình chỉ ra bé có thể phản ứng với tổng diện tích, độ tương phản hay lượng "đồ" trên sân khấu, không nhất thiết là con số.
Hiện nay, điều được đồng thuận rộng hơn là trẻ nhỏ có cảm nhận số lượng xấp xỉ: phân biệt được 8 chấm với 16 chấm nhưng chưa phân biệt được 8 với 12, tức là dựa vào tỷ lệ chênh lệch. Còn việc bé "cộng trừ" chính xác với số nhỏ thì vẫn còn bàn cãi. (Cảm nhận số ở trẻ và động vật được bàn kỹ hơn ở các wiki về cảm giác số trong hệ.)
Tranh luận lớn: ánh nhìn lâu nghĩa là gì
Toàn bộ lĩnh vực này dựa trên một giả định: bé nhìn lâu hơn vì ngạc nhiên. Nhưng có những cách giải thích khác:
- Bé thích cái mới về mặt hình ảnh. Cảnh "không thể" đôi khi khác cảnh bình thường ở chuyển động, thời gian, vị trí. Bé có thể nhìn lâu vì nó lạ mắt, không phải vì hiểu nó vô lý.
- Bé thích cái quen. Trong một số điều kiện, trẻ lại nhìn lâu hơn vào thứ quen thuộc, làm kết quả khó đoán.
- Cỡ mẫu nhỏ. Thí nghiệm với trẻ sơ sinh tốn công, thường chỉ vài chục bé, nên dễ cho kết quả may rủi.
Cuối thập niên 1990, nhà nghiên cứu Marshall Haith viết một bài phê bình nổi tiếng, cảnh báo giới tâm lý phát triển đã "đọc quá nhiều" vào ánh nhìn của trẻ. Phản ứng lại, lĩnh vực này đã cải thiện thiết kế thí nghiệm, và gần đây nhiều phòng thí nghiệm trên thế giới bắt tay làm lại các thí nghiệm kinh điển với hàng nghìn trẻ, trong một mạng lưới hợp tác có tên ManyBabies.
Một phát hiện dễ thương: bé học nhiều nhất từ điều bất ngờ
Năm 2015, Aimee Stahl và Lisa Feigenson công bố một nghiên cứu cho thấy ánh nhìn không chỉ là phản xạ. Trẻ khoảng 11 tháng tuổi được xem một món đồ chơi có vẻ "đi xuyên tường" hoặc "lơ lửng giữa không trung". Sau đó:
- Bé học thông tin mới về chính món đồ chơi đó tốt hơn so với đồ chơi cư xử bình thường.
- Khi được cầm, bé "thử nghiệm" nó theo đúng loại vi phạm: món đồ có vẻ xuyên tường thì bé đập xuống bàn, món đồ có vẻ lơ lửng thì bé thả cho rơi.
Nói cách khác, khi thế giới không như kỳ vọng, bé tò mò và tự kiểm tra. Đây là gốc rễ của tinh thần khoa học, có trước cả khi biết nói.
Trực giác vật lý đầu đời theo ta đến lớn, cả cái đúng lẫn cái sai
Trực giác vật lý giúp ta bắt quả bóng, rót nước, đi xe máy qua đường đông. Nhưng nó không phải vật lý Newton. Từ đầu thập niên 1980, Michael McCloskey và cộng sự hỏi sinh viên đại học: một viên bi lăn trong ống cong hình chữ C rồi ra khỏi ống, nó sẽ đi theo đường nào? Khá nhiều người vẽ một đường cong, như thể viên bi "nhớ" độ cong. Thực tế viên bi đi thẳng theo hướng tiếp tuyến.
Những lỗi như vậy cho thấy trực giác đầu đời được xây cho thế giới đời thường, nơi có ma sát và vật nặng. Học vật lý ở trường thực chất là học cách sửa và mở rộng trực giác ấy. Một học sinh thấy "vô lý" khi nghe vật nặng và vật nhẹ rơi cùng lúc trong chân không đang trải qua đúng xung đột đó.
Góc nhìn hôm nay: cha mẹ làm gì với hiểu biết này
Không cần mua đồ chơi đắt tiền hay thẻ học "phát triển trí tuệ" để nuôi trực giác của bé. Những hoạt động bình thường đã là thí nghiệm tốt nhất:
- Chơi ú òa. Mỗi lần mẹ biến mất sau bàn tay rồi hiện ra, bé đang kiểm tra ý tưởng "người vẫn còn dù bị che".
- Để bé thả đồ rơi. Giai đoạn bé ném muỗng xuống đất hết lần này đến lần khác là giai đoạn bé đang "nghiên cứu" trọng lực. Đưa bé đồ an toàn để thả thay vì cấm hẳn.
- Cho bé xếp chồng, lồng hộp. Cốc lồng nhau, khối gỗ dạy về kích thước, chỗ đỡ, vật chứa.
- Chú ý lúc bé ngạc nhiên. Khi bé chăm chú nhìn một thứ bất ngờ, đó là lúc bé học tốt nhất. Cho bé thời gian khám phá thay vì vội chuyển sang thứ khác.
Lưu ý an toàn: đồ cho bé cầm, gặm, thả phải đủ to để không nuốt được và không có cạnh sắc. Mọi lo lắng về sự phát triển của con nên được hỏi bác sĩ nhi khoa, không nên tự so con với các mốc trong thí nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh có hiểu vật lý không?
Các thí nghiệm đo thời gian nhìn cho thấy trẻ vài tháng tuổi đã có kỳ vọng cơ bản về đồ vật, như vật không tự biến mất, không xuyên qua nhau và rơi khi không được đỡ. Đây là trực giác vật lý đơn giản, chưa phải hiểu biết khoa học, và cách diễn giải các thí nghiệm này vẫn còn tranh luận.
Phương pháp vi phạm kỳ vọng là gì?
Đây là cách nghiên cứu trẻ nhỏ bằng cách cho bé xem một cảnh bình thường và một cảnh được dàn dựng để trông như vô lý, rồi đo thời gian bé nhìn. Nếu bé nhìn cảnh vô lý lâu hơn, nhà nghiên cứu suy ra bé đã kỳ vọng điều khác.
Em bé năm tháng tuổi có biết làm phép cộng không?
Nghiên cứu năm 1992 của Karen Wynn gợi ý bé năm tháng tuổi nhận ra khi 1 + 1 không ra 2, nhưng các lần làm lại cho kết quả không đồng nhất. Điều được đồng thuận rộng hơn là trẻ nhỏ cảm nhận được số lượng xấp xỉ dựa trên tỷ lệ chênh lệch.
Vì sao trẻ hay ném đồ xuống đất?
Ở tuổi tập cầm nắm, ném và thả đồ là cách bé tìm hiểu trọng lực, âm thanh và phản ứng của người lớn. Nghiên cứu cho thấy trẻ còn chủ động thả rơi những đồ vật từng có vẻ lơ lửng bất thường, như để kiểm tra lại. Cha mẹ có thể đưa bé những đồ an toàn để thả thay vì cấm hoàn toàn.
Có cần cho trẻ học thẻ để phát triển trực giác không?
Không cần thiết. Trực giác về thế giới vật chất phát triển qua những trải nghiệm thường ngày như chơi ú òa, xếp khối, thả đồ, chơi với nước. Thời gian chơi tự do an toàn cùng cha mẹ có giá trị hơn các bộ thẻ học đắt tiền.
