14 yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể thay đổi theo Uỷ ban Lancet

Năm 2024, Uỷ ban Lancet về phòng ngừa, can thiệp và chăm sóc sa sút trí tuệ công bố danh sách 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi: học vấn thấp, nghe kém, mỡ máu LDL cao, trầm cảm, chấn thương đầu, ít vận động, tiểu đường, hút thuốc, tăng huyết áp, béo phì, uống rượu nhiều, cô lập xã hội, ô nhiễm không khí và giảm thị lực không điều trị. Theo ước tính của uỷ ban, nếu loại bỏ được cả 14 yếu tố, khoảng 45% số ca sa sút trí tuệ trên thế giới về lý thuyết có thể được phòng ngừa hoặc làm chậm lại.

Uỷ ban Lancet là gì và vì sao danh sách này được chú ý

Tạp chí y khoa The Lancet có truyền thống mời các nhóm chuyên gia quốc tế tổng hợp bằng chứng về những vấn đề sức khoẻ lớn. Uỷ ban về sa sút trí tuệ, do giáo sư Gill Livingston ở University College London dẫn dắt, đã công bố ba báo cáo: năm 2017 với 9 yếu tố, năm 2020 thêm 3 yếu tố thành 12, và năm 2024 thêm 2 yếu tố thành 14. Mỗi lần cập nhật dựa trên các nghiên cứu theo dõi dân số lớn và các phân tích tổng hợp mới nhất.

Danh sách được chú ý vì nó thay đổi cách nhìn phổ biến rằng sa sút trí tuệ là chuyện của gen và tuổi già, không làm gì được. Tuổi và gen vẫn là yếu tố lớn, nhưng một phần đáng kể nguy cơ nằm ở những thứ có thể tác động suốt đời, từ việc học ở tuổi nhỏ đến việc đo huyết áp ở tuổi trung niên.

14 yếu tố theo từng giai đoạn cuộc đời

Uỷ ban xếp các yếu tố theo giai đoạn mà bằng chứng cho thấy chúng tác động rõ nhất. Đây không có nghĩa là chỉ cần lo ở đúng giai đoạn đó, mà là giai đoạn có dữ liệu mạnh nhất.

Báo cáo 2024 ước tính nghe kém và mỡ máu LDL cao là hai yếu tố có tỷ lệ "đóng góp" lớn nhất, mỗi yếu tố khoảng 7% số ca trên toàn thế giới.

Con số 45% nên hiểu thế nào

Con số này dễ bị hiểu sai theo hai hướng: hoặc "gần một nửa là phòng được, vậy tôi sống lành mạnh là không bị", hoặc "chỉ là ước tính, không đáng tin". Cả hai đều chưa đúng.

• 45% là tỷ lệ quy thuộc dân số: một phép tính cho cả cộng đồng, dựa trên mức phổ biến của từng yếu tố và mức tăng nguy cơ đo được trong các nghiên cứu. Nó không nói rằng một người cụ thể giảm được 45% nguy cơ của mình.
• Phần lớn bằng chứng đến từ nghiên cứu quan sát, tức là thấy mối liên quan chứ không phải thí nghiệm ngẫu nhiên. Mối liên quan có thể bị nhiễu: ví dụ người ít vận động có thể vì đã có bệnh não giai đoạn rất sớm làm họ kém năng động.
• Mặt khác, nhiều yếu tố có cơ chế sinh học hợp lý (huyết áp cao làm tổn thương mạch máu nhỏ trong não) và có dữ liệu thử nghiệm ủng hộ một phần. Ở nhiều nước giàu, tỷ lệ mắc mới sa sút trí tuệ theo từng độ tuổi đã giảm trong vài thập kỷ qua, được cho là nhờ học vấn cao hơn và kiểm soát tim mạch tốt hơn.

Cách hiểu hợp lý nhất: đây là những thứ đáng làm vì chúng có lợi cho sức khoẻ nói chung, và có khả năng thật sự làm giảm hoặc trì hoãn sa sút trí tuệ ở cấp cộng đồng. Không ai được bảo đảm, nhưng xác suất thay đổi theo hướng có lợi.

Mỗi yếu tố tác động thế nào

Nhóm mạch máu: huyết áp, mỡ máu, tiểu đường, hút thuốc, béo phì, ít vận động

Bộ não chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng dùng một phần rất lớn lượng máu và năng lượng. Những gì làm hại mạch máu tim cũng làm hại mạch máu não: tổn thương mạch máu nhỏ, các ổ nhồi máu nhỏ không gây triệu chứng rõ, giảm tưới máu. Chúng cũng có thể đẩy nhanh quá trình bệnh lý của Alzheimer. Báo cáo 2020 khuyên duy trì huyết áp tâm thu ở mức 130 mmHg hoặc thấp hơn từ tuổi 40, nhưng mục tiêu cụ thể của từng người do bác sĩ đặt.

Nhóm giác quan: nghe kém, nhìn kém

Khi tai, mắt kém, bộ não phải gắng sức nhiều hơn để giải mã âm thanh, hình ảnh, ít còn sức cho việc ghi nhớ; người bệnh cũng dễ rút lui khỏi giao tiếp. Đeo máy trợ thính, mổ đục thuỷ tinh thể, đeo kính đúng độ là những can thiệp đơn giản. Bài riêng về nghe kém trong danh mục này bàn kỹ hơn.

Nhóm "dự trữ" não: học vấn, giao tiếp xã hội, trầm cảm

Học tập và gặp gỡ giúp xây dựng mạng lưới kết nối thần kinh phong phú, tạo "dự trữ nhận thức" để não chịu đựng tổn thương lâu hơn trước khi có triệu chứng. Trầm cảm vừa có thể là yếu tố nguy cơ, vừa có thể là dấu hiệu sớm của bệnh; điều trị trầm cảm có lợi cho chất lượng sống dù quan hệ nhân quả với sa sút trí tuệ còn đang được làm rõ.

Nhóm tổn thương trực tiếp: chấn thương đầu, rượu, ô nhiễm

Chấn thương đầu, kể cả những cú va chạm nhẹ lặp đi lặp lại, có thể để lại tổn thương lâu dài. Rượu uống nhiều là độc với tế bào thần kinh; báo cáo 2020 dùng mốc trên 21 đơn vị cồn mỗi tuần theo cách tính của Anh. Bụi mịn trong không khí được cho là gây viêm và tổn thương mạch máu.

Biến danh sách thành việc làm: kế hoạch cho người Việt

Thử ngay: tự rà 14 yếu tố trong 10 phút

Lấy một tờ giấy, viết 14 yếu tố thành 14 dòng. Với mỗi dòng, đánh dấu một trong ba: "ổn", "chưa biết", "cần làm". Phần lớn mọi người sẽ có vài dòng "chưa biết", như mỡ máu hay thính lực, vì chưa từng kiểm tra. Đó chính là danh sách cần mang theo lần khám sức khoẻ tới. Chọn một dòng "cần làm" dễ nhất, ví dụ đi bộ 20 phút sau bữa tối, và bắt đầu tuần này thay vì cố thay đổi tất cả cùng lúc.

Khi nào nên đi khám

Danh sách này nói về phòng ngừa, không phải chẩn đoán. Nếu đã có dấu hiệu như quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu, đổi tính, khó làm việc quen thuộc hoặc quên sau chấn thương đầu, hãy đi khám chuyên khoa thần kinh, lão khoa hoặc tâm thần thay vì chỉ tự điều chỉnh lối sống.