Hay quên ở tuổi 40 phần lớn là bình thường. Quên tên người mới gặp, đi vào bếp rồi không nhớ định lấy gì, phải đọc lại tin nhắn mới nhớ đã hẹn ai thường do ngủ thiếu, căng thẳng, làm nhiều việc một lúc và những thay đổi nhẹ của tuổi trung niên. Điều đáng lo không phải là có quên, mà là quên tăng nhanh, quên cả sự việc chứ không chỉ chi tiết, và quên làm hỏng những việc quen thuộc.
Những kiểu quên rất thường gặp ở tuổi 40
Hãy bắt đầu bằng danh sách mà gần như ai ở tuổi này cũng gật đầu nhận ra mình:
- Gặp người quen ngoài đường, nhớ mặt, nhớ cả chuyện đã từng nói, nhưng tên thì không ra.
- Đứng giữa phòng không nhớ mình vào để làm gì; quay lại chỗ cũ thì nhớ ra.
- Để kính, chìa khoá xe, điện thoại ở chỗ lạ rồi đi tìm.
- Đọc một trang sách, đến cuối trang không nhớ đoạn đầu nói gì.
- Quên mất mình đã trả lời email hay chưa, phải kiểm tra lại.
- Muốn nói một từ mà nó cứ lởn vởn, vài phút sau mới bật ra.
Điểm chung của các kiểu quên này: thông tin không mất hẳn. Có gợi ý là nhớ ra, quay lại chỗ cũ là nhớ ra, một lúc sau tự bật ra. Đó là dấu hiệu của việc ghi nhận không kỹ hoặc truy xuất chậm, không phải dấu hiệu bộ não đang mất ký ức.
Tuổi 40 có thật sự nhớ kém hơn tuổi 25?
Có, nhưng ít hơn nhiều so với cảm giác. Nghiên cứu Whitehall II ở Anh, công bố năm 2012 trên tạp chí BMJ, theo dõi hàng nghìn người trong khoảng mười năm và thấy suy giảm nhẹ ở trí nhớ, suy luận đã đo được từ nhóm tuổi 45–49. Mức giảm này nhỏ, chỉ thấy rõ khi tính trung bình nhiều người. Trong khi đó, tốc độ xử lý đã chậm dần từ tuổi 20–30, còn vốn từ, kiến thức và khả năng phán đoán vẫn đang tốt lên.
Vậy tại sao nhiều người 40 tuổi cảm thấy mình "sa sút" rõ rệt? Có ba lý do chính.
1. Khối lượng việc phải nhớ tăng vọt
Ở tuổi 25, một người thường chỉ lo việc của mình. Ở tuổi 40, cùng một bộ não phải giữ lịch học của con, lịch khám của cha mẹ, tiến độ dự án, các khoản trả góp, giỗ chạp họ hàng. Số "đầu việc" tăng gấp nhiều lần, nên số lần quên tăng theo dù khả năng không đổi bao nhiêu.
2. Chú ý bị chia nhỏ
Trí nhớ cần chú ý ở khâu ghi. Khi vừa nghe con kể chuyện vừa đọc tin nhắn công việc, câu chuyện của con không được ghi vào. Sau đó ta tưởng mình quên, thật ra là chưa từng nhớ.
3. Ta để ý lỗi nhiều hơn
Ở tuổi 25, quên chìa khoá là chuyện vặt. Ở tuổi 40, sau khi đọc vài bài báo về Alzheimer, mỗi lần quên lại khiến ta giật mình. Sự chú ý vào lỗi làm ta đếm được nhiều lỗi hơn, và nỗi lo này lại tiêu tốn chính khả năng tập trung.
Những "thủ phạm" phổ biến ở tuổi trung niên
| Nguyên nhân | Ảnh hưởng đến trí nhớ | Cách nhận ra |
|---|---|---|
| Ngủ thiếu, ngủ chập chờn | Khó tập trung, khó ghi nhớ cái mới | Ngủ dưới 6 giờ, dậy vẫn mệt |
| Ngáy to, ngưng thở khi ngủ | Mệt và mụ mẫm ban ngày | Người ngủ cùng thấy ngừng thở, hay buồn ngủ khi lái xe |
| Căng thẳng kéo dài | Chú ý hẹp lại, khó nhớ chi tiết | Hay cáu, khó thư giãn, đau đầu |
| Trầm cảm, lo âu | Chậm chạp, khó tập trung, hay quên | Buồn, mất hứng thú kéo dài trên hai tuần |
| Tiền mãn kinh (nữ) | Khó tập trung, quên từ tạm thời | Kinh nguyệt thay đổi, bốc hoả, mất ngủ |
| Rượu bia thường xuyên | Ghi nhớ kém, giấc ngủ xấu | Uống gần như ngày nào cũng có |
| Một số thuốc | Buồn ngủ, mụ mẫm | Bắt đầu sau khi dùng thuốc mới |
Với phụ nữ, nghiên cứu SWAN theo dõi nhiều nghìn phụ nữ Mỹ qua giai đoạn mãn kinh ghi nhận một số người học cái mới kém đi tạm thời trong giai đoạn tiền mãn kinh, rồi khả năng này hồi phục sau khi qua giai đoạn chuyển tiếp. Cảm giác "đầu óc mù mịt" ở tuổi này có thật và thường không kéo dài mãi.
Quên bình thường và quên đáng lo khác nhau thế nào
Bảng so sánh dưới đây không phải công cụ chẩn đoán, chỉ là cách nhìn nhanh để biết khi nào nên hỏi bác sĩ.
| Thường gặp, ít đáng lo | Nên đi khám |
|---|---|
| Quên chi tiết của một sự việc | Quên cả sự việc vừa xảy ra, dù được nhắc vẫn không nhớ |
| Thỉnh thoảng quên tên người ít gặp | Quên tên người thân, đồng nghiệp ngày nào cũng gặp |
| Quên chỗ để chìa khoá rồi tìm ra | Để đồ ở chỗ rất lạ (chìa khoá trong tủ lạnh) và không nhớ đã để |
| Lâu lâu đi nhầm đường mới | Lạc đường ở nơi đã quen nhiều năm |
| Phải ghi chú nhiều hơn trước | Ghi chú rồi cũng không dùng được, công việc quen bắt đầu hỏng |
| Tự mình thấy lo về trí nhớ | Người xung quanh nhận thấy thay đổi rõ, bản thân lại không thấy |
Một chi tiết đáng chú ý: người hay lo mình quên thường là người có trí nhớ ổn. Ngược lại, ở nhiều bệnh gây sa sút trí tuệ, chính người bệnh lại ít nhận ra mình quên. Tuy vậy, cảm giác chủ quan rằng trí nhớ đang kém đi, nhất là khi kéo dài và tăng dần, vẫn đáng được bác sĩ lắng nghe.
Thử ngay: nhật ký quên hai tuần
Thay vì lo mơ hồ, hãy thu thập dữ liệu về chính mình. Trong hai tuần, mỗi lần quên một việc, ghi một dòng vào sổ hoặc ứng dụng ghi chú:
- Quên gì (tên, đồ vật, việc phải làm, lời hứa…).
- Lúc đó đang làm gì khác không (đang nghe điện thoại, đang vội…).
- Đêm trước ngủ mấy tiếng.
- Sau đó có nhớ ra không, nhờ gợi ý gì.
Cuối hai tuần, đọc lại. Đa số người sẽ thấy một mô thức rõ ràng: quên tập trung vào những ngày ngủ ít, những lúc làm hai việc cùng lúc, những thông tin chỉ nghe lướt qua. Nhật ký này cũng rất có ích nếu bạn quyết định đi khám, vì bác sĩ cần ví dụ cụ thể chứ không chỉ câu "dạo này tôi hay quên".
Cách sống chung với bộ não tuổi 40
- Ghi lúc ghi: khi cần nhớ, dừng mọi việc khác vài giây. Nhìn chỗ mình để chìa khoá và nói thầm "để trên tủ giày".
- Đưa việc ra khỏi đầu: dùng lịch chung trong gia đình, danh sách việc cần làm. Bộ não tuổi trung niên làm tốt việc suy nghĩ, phán đoán; đừng bắt nó làm cuốn sổ.
- Bảo vệ giấc ngủ: ngủ đủ 7–8 tiếng là cách cải thiện trí nhớ rõ rệt nhất mà nhiều người bỏ qua. Ngáy to và hay buồn ngủ ban ngày thì nên đi khám giấc ngủ.
- Vận động: đi bộ nhanh, đạp xe, bơi đều đặn trong tuần có lợi cho tim mạch và cả trí nhớ.
- Kiểm tra sức khoẻ định kỳ: huyết áp, đường huyết, mỡ máu ở tuổi 40 ảnh hưởng đến bộ não của tuổi 70.
- Hạn chế rượu bia và không hút thuốc.
Khi nào nên đi khám
Nên gặp bác sĩ chuyên khoa thần kinh, tâm thần hoặc lão khoa nếu: quên tăng nhanh rõ trong vài tháng; lạc đường ở nơi quen; hỏi đi hỏi lại một câu nhiều lần; tính tình thay đổi; khó làm những việc quen thuộc như nấu món hay nấu, tính toán chi tiêu, dùng máy móc quen; hay quên sau chấn thương đầu. Cũng nên đi khám khi hay quên đi kèm buồn chán, mất ngủ kéo dài, sụt cân không rõ lý do hoặc mệt mỏi bất thường, vì nhiều nguyên nhân như trầm cảm, bệnh tuyến giáp, thiếu vitamin B12 chữa được. Ở tuổi 40, sa sút trí tuệ khởi phát sớm là hiếm, nhưng không phải không có, nhất là khi trong gia đình có người mắc ở tuổi trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Hay quên ở tuổi 40 có phải dấu hiệu Alzheimer không?
Phần lớn là không. Alzheimer khởi phát trước 65 tuổi khá hiếm, và quên kiểu thường gặp ở tuổi 40 chủ yếu do ngủ thiếu, căng thẳng, làm nhiều việc cùng lúc. Nên đi khám nếu quên tăng nhanh, quên cả sự việc hoặc ảnh hưởng đến công việc quen thuộc.
Vì sao đi vào phòng rồi quên mình định làm gì?
Ý định chỉ được giữ trong trí nhớ làm việc, rất dễ bị thay thế khi ta chuyển sự chú ý sang việc khác, kể cả khi bước qua một khung cửa. Quay lại chỗ cũ giúp nhớ ra vì bối cảnh ban đầu là gợi ý. Đây là hiện tượng ai cũng gặp, ở mọi lứa tuổi.
Căng thẳng có làm hay quên không?
Có. Căng thẳng kéo dài làm chú ý hẹp lại, khiến ta ghi nhận thông tin kém hơn, và ảnh hưởng đến giấc ngủ. Khi áp lực giảm, trí nhớ thường cải thiện theo.
Phụ nữ tiền mãn kinh hay quên có sao không?
Khó tập trung và quên từ tạm thời khá thường gặp ở giai đoạn này, và theo các nghiên cứu theo dõi dài hạn, phần lớn hồi phục sau giai đoạn chuyển tiếp. Nếu kèm mất ngủ nặng, trầm buồn hoặc ảnh hưởng nhiều đến công việc thì nên trao đổi với bác sĩ sản phụ khoa hoặc nội tiết.
Có cần uống thuốc bổ não ở tuổi 40 không?
Chưa có bằng chứng tốt rằng các loại thuốc bổ não bán tự do cải thiện trí nhớ ở người khoẻ. Ngủ đủ, vận động, giảm rượu bia và kiểm soát huyết áp, đường huyết có lợi rõ ràng hơn. Nếu nghĩ mình thiếu chất, hãy làm xét nghiệm theo chỉ định của bác sĩ.
