Nguyên nhân hay quên chữa được: thiếu B12, tuyến giáp, trầm cảm, thuốc

Không phải cứ hay quên là do tuổi hay do bệnh không chữa được. Một nhóm nguyên nhân khá phổ biến có thể tìm ra bằng khám và xét nghiệm, và khi xử lý đúng thì trí nhớ cải thiện rõ: thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc, ngưng thở khi ngủ, rượu bia, rối loạn điện giải, nhiễm trùng ở người già, và hiếm hơn là não úng thuỷ áp lực bình thường. Vì vậy, bước đầu tiên khi lo về trí nhớ là đi khám để loại trừ những nguyên nhân này.

Vì sao phải tìm nguyên nhân chữa được trước tiên

Các hướng dẫn khám trí nhớ trên thế giới đều có một bước chung: trước khi nghĩ đến bệnh Alzheimer hay các bệnh thoái hoá thần kinh khác, bác sĩ phải tìm những nguyên nhân có thể đảo ngược. Lý do rất thực tế. Một người thiếu B12 nặng hay suy giáp lâu năm có thể có biểu hiện giống sa sút trí tuệ, và nếu bị dán nhãn sai, họ mất cơ hội điều trị. Ngoài ra, ngay cả khi đã có một bệnh thoái hoá, các nguyên nhân cộng thêm như thuốc, trầm cảm, mất ngủ vẫn làm triệu chứng nặng hơn mức cần thiết; gỡ được chúng là người bệnh dễ chịu hơn nhiều.

Bảng tổng hợp các nguyên nhân thường gặp

Thiếu vitamin B12: dễ bị bỏ sót ở người cao tuổi

Vitamin B12 cần cho thần kinh và tạo máu. Cơ thể hấp thụ B12 từ thức ăn nguồn động vật nhờ axit dạ dày và một chất gọi là yếu tố nội tại do dạ dày tiết ra. Khi tuổi cao, niêm mạc dạ dày teo bớt, việc hấp thụ kém đi dù vẫn ăn đủ thịt cá. Một số thuốc dùng kéo dài, trong đó có thuốc giảm tiết axit dạ dày và metformin dùng cho tiểu đường, cũng được ghi nhận là làm giảm hấp thụ B12. Người ăn chay trường không dùng sản phẩm động vật thì có nguy cơ vì B12 gần như chỉ có trong thực phẩm nguồn động vật hoặc thực phẩm bổ sung.

Thiếu B12 có thể gây hay quên, chậm chạp, thay đổi tâm trạng, tê bì hai bàn chân, đi không vững. Điều quan trọng: tổn thương thần kinh để lâu có thể không hồi phục hoàn toàn. Xét nghiệm B12 đơn giản, nên bác sĩ thường cho làm ngay ở người có than phiền về trí nhớ. Việc bổ sung bằng đường uống hay tiêm, liều bao nhiêu, do bác sĩ quyết định theo kết quả xét nghiệm và nguyên nhân thiếu.

Suy giáp: bộ não chạy chậm lại

Hormone tuyến giáp điều chỉnh nhịp chuyển hoá của toàn cơ thể, kể cả não. Khi tuyến giáp hoạt động kém, người bệnh thấy đầu óc chậm chạp, khó tập trung, hay quên, kèm mệt, sợ lạnh, tăng cân, da khô, táo bón. Triệu chứng tiến triển chậm trong nhiều tháng nên dễ bị đổ cho tuổi tác hay "dạo này làm việc nhiều". Xét nghiệm máu là đủ để phát hiện, và điều trị thường giúp các triệu chứng về tinh thần cải thiện sau một thời gian.

Trầm cảm: khi nỗi buồn mặc áo của hay quên

Trầm cảm không chỉ là buồn. Nó làm suy giảm chú ý, làm chậm suy nghĩ, khiến người bệnh khó ghi nhớ và khó ra quyết định. Ở người cao tuổi, trầm cảm thường biểu hiện bằng than phiền về trí nhớ, mệt mỏi, đau mỏi khắp người hơn là nói thẳng "tôi buồn". Trước đây y văn từng dùng chữ "giả sa sút trí tuệ" để chỉ những trường hợp trầm cảm nặng đến mức giống sa sút trí tuệ, và triệu chứng trí nhớ cải thiện khi trầm cảm được điều trị.

Cần nói thêm: trầm cảm ở tuổi già và sa sút trí tuệ có thể đi cùng nhau, và trầm cảm khởi phát muộn đôi khi là dấu hiệu sớm của một bệnh thoái hoá. Vì vậy điều trị trầm cảm vẫn cần theo dõi trí nhớ tiếp, chứ không phải xong là thôi. Trầm cảm cũng là một trong 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi trong báo cáo năm 2024 của Uỷ ban Lancet.

Thuốc: nguyên nhân hay gặp nhất mà ít ai nghĩ đến

Người cao tuổi thường dùng nhiều thuốc cùng lúc, mỗi bác sĩ kê một ít, lại thêm thuốc tự mua. Một số nhóm thuốc được biết có thể gây hay quên, lơ mơ hoặc lú lẫn, nhất là ở người già:

• Thuốc an thần, thuốc ngủ, đặc biệt nhóm benzodiazepine.
• Thuốc có tác dụng kháng cholinergic: một số thuốc chống dị ứng thế hệ cũ gây buồn ngủ, một số thuốc chống co thắt bàng quang, một số thuốc chống trầm cảm thế hệ cũ, một số thuốc chống say xe.
• Thuốc giảm đau nhóm opioid.
• Một số thuốc chống động kinh, thuốc chống loạn thần.

Hội Lão khoa Hoa Kỳ duy trì một danh sách gọi là tiêu chí Beers, liệt kê những thuốc nên tránh hoặc thận trọng ở người cao tuổi, trong đó có nhiều thuốc thuộc các nhóm kể trên. Lời khuyên an toàn duy nhất ở đây: không tự ý ngưng thuốc, vì ngưng đột ngột một số thuốc an thần có thể nguy hiểm. Thay vào đó, mang tất cả thuốc đang dùng, kể cả thực phẩm chức năng và thuốc nam, đến cho bác sĩ xem trong một lần khám để được rà soát.

Những nguyên nhân khác cần biết

Ngưng thở khi ngủ

Người bị ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ ngừng thở nhiều lần trong đêm, giấc ngủ bị cắt vụn, ban ngày mụ mẫm, khó tập trung, hay quên. Điều trị bằng máy thở áp lực dương hoặc các biện pháp khác thường giúp tỉnh táo hơn.

Lú lẫn cấp do nhiễm trùng hoặc rối loạn chuyển hoá

Ở người già, một đợt nhiễm trùng đường tiết niệu hay viêm phổi có thể biểu hiện đầu tiên bằng lú lẫn đột ngột: đang tỉnh táo bỗng nói lẫn, không biết mình ở đâu, ngày ngủ đêm thức. Đây là tình trạng mê sảng, cần đi khám sớm, không phải "lẫn do già".

Não úng thuỷ áp lực bình thường

Bệnh hiếm, gặp ở người cao tuổi, với bộ ba triệu chứng điển hình: đi lê bước như dính chân xuống đất, tiểu không tự chủ, và suy giảm trí nhớ, chậm chạp. Chụp hình ảnh não giúp phát hiện. Một phần người bệnh cải thiện sau phẫu thuật dẫn lưu, nên nhận ra sớm là quan trọng.

Chuẩn bị gì trước khi đi khám

1. Ghi lại khi nào bắt đầu thấy quên, tăng nhanh hay chậm, ví dụ cụ thể.
2. Mang theo toàn bộ thuốc, thực phẩm chức năng, thuốc nam đang dùng.
3. Ghi các bệnh đang có, các lần mổ, chấn thương đầu nếu có.
4. Rủ một người thân sống cùng đi theo, vì họ quan sát được những điều người bệnh không tự thấy.
5. Ghi thói quen ngủ, uống rượu, ăn uống (ví dụ ăn chay trường).

Khi nào nên đi khám ngay

Đi khám chuyên khoa thần kinh, lão khoa hoặc tâm thần khi quên tăng nhanh rõ trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu, đổi tính, khó làm việc quen thuộc, hoặc quên sau chấn thương đầu. Đưa đi cấp cứu ngay khi lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày, nhất là kèm sốt, yếu liệt, nói khó, đau đầu dữ dội hoặc sau té ngã đập đầu.