"Sương mù não" là cách người bệnh mô tả cảm giác đầu óc mờ mịt: khó tập trung, nghĩ chậm, hay quên từ, đọc không vào. Đây không phải tên một bệnh mà là một nhóm triệu chứng, hay gặp sau COVID-19 và các bệnh nhiễm trùng nặng, trong và sau khi điều trị ung thư, khi mang thai và sau sinh. Phần lớn trường hợp cải thiện dần theo thời gian; điều cần làm là tìm và xử lý các nguyên nhân góp phần như thiếu ngủ, thiếu máu, trầm cảm, rối loạn tuyến giáp, và đi khám khi triệu chứng kéo dài hoặc nặng lên.
Sương mù não là gì, và không phải là gì
Người trải qua sương mù não thường kể những chuyện giống nhau: đang nói thì quên mất định nói gì, mở máy tính rồi ngồi nhìn màn hình không biết bắt đầu từ đâu, đọc một đoạn văn ba lần vẫn không hiểu, làm việc nửa buổi đã thấy kiệt sức. Trong y khoa, những biểu hiện này được mô tả bằng các thuật ngữ như suy giảm chú ý, giảm tốc độ xử lý, rối loạn chức năng điều hành. "Sương mù não" là chữ của người bệnh, được giới y khoa dùng lại vì nó mô tả đúng cảm giác.
Cần phân biệt rõ: sương mù não không đồng nghĩa với sa sút trí tuệ. Người bị sương mù não thường vẫn nhớ các sự kiện quan trọng, vẫn định hướng được thời gian và nơi chốn, và ý thức rất rõ mình đang kém đi, thậm chí lo lắng về điều đó. Triệu chứng cũng hay dao động: có ngày khá, có ngày tệ, thường nặng hơn khi mệt, thiếu ngủ hoặc sau khi gắng sức.
Bốn tình huống hay gặp
| Tình huống | Biểu hiện thường gặp | Yếu tố góp phần được nhắc đến |
|---|---|---|
| Sau COVID-19 và nhiễm trùng nặng | Khó tập trung, mệt nhanh sau gắng sức trí óc, quên từ | Viêm, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi kéo dài, nằm viện lâu |
| Trong và sau điều trị ung thư | Chậm, khó làm nhiều việc cùng lúc, hay quên | Hoá trị, xạ trị, liệu pháp nội tiết, thiếu máu, lo âu, mất ngủ |
| Khi mang thai | Hay quên vặt, khó tập trung, nhất là cuối thai kỳ | Thay đổi nội tiết, ngủ kém, mệt |
| Sau sinh | Mụ mẫm, hay quên, khó sắp xếp việc | Thiếu ngủ trầm trọng, trầm cảm sau sinh, thiếu máu, viêm tuyến giáp sau sinh |
Sau ốm: COVID kéo dài và các bệnh nặng
Từ năm 2020, hàng triệu người khỏi COVID-19 báo cáo khó tập trung, hay quên kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng. Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra định nghĩa "tình trạng sau COVID-19" cho các triệu chứng xuất hiện trong vòng ba tháng sau nhiễm, kéo dài ít nhất hai tháng và không giải thích được bằng chẩn đoán khác; suy giảm nhận thức là một trong những triệu chứng thường gặp. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng này, nhưng cơ chế vẫn đang được tìm hiểu, với các giả thuyết về viêm kéo dài, tổn thương mạch máu nhỏ và rối loạn miễn dịch.
Thật ra hiện tượng này không riêng gì COVID. Những người nằm hồi sức tích cực vì bất kỳ bệnh nặng nào, những người sau cúm nặng, sốt xuất huyết nặng hay đại phẫu, cũng có thể có một giai đoạn đầu óc chậm chạp. Đặc biệt ở người cao tuổi, một đợt mê sảng khi nằm viện có thể để lại suy giảm nhận thức kéo dài. Đây là lý do việc phục hồi sau bệnh nặng cần cả phục hồi chức năng trí não chứ không chỉ thể lực.
Khi điều trị ung thư
Người bệnh ung thư từ lâu đã dùng chữ "não hoá trị" để gọi cảm giác mù mờ trong và sau khi hoá trị. Các nhà nghiên cứu nay gọi rộng hơn là suy giảm nhận thức liên quan đến ung thư, vì nó cũng gặp ở người chưa hoá trị hoặc chỉ điều trị nội tiết. Mức độ thường nhẹ đến vừa: khó nhớ tên, khó làm nhiều việc cùng lúc, cần nhiều thời gian hơn để hoàn thành công việc quen. Ở nhiều người, triệu chứng giảm dần trong vài tháng đến một hai năm sau điều trị, nhưng một số người kéo dài hơn. Báo với bác sĩ điều trị là cần thiết, vì thiếu máu, mất ngủ, trầm cảm và một số thuốc hỗ trợ đều có thể làm nặng thêm và có thể xử lý được.
Khi mang thai và sau sinh
"Đầu óc bà bầu" có thật không
Nhiều phụ nữ mang thai kể mình hay quên vặt, để đồ lung tung, quên lịch hẹn. Đây không chỉ là cảm giác. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2018 trên nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ mang thai, đặc biệt ở ba tháng cuối, có điểm trung bình thấp hơn một chút ở một số bài kiểm tra trí nhớ và chức năng điều hành so với phụ nữ không mang thai. Mức chênh này nhỏ, phần lớn không ảnh hưởng đáng kể đến công việc, và không phải ai cũng gặp.
Năm 2017, nhóm của Elseline Hoekzema công bố trên tạp chí Nature Neuroscience rằng thai kỳ làm thay đổi thể tích chất xám ở một số vùng não liên quan đến nhận thức xã hội, và những thay đổi này còn thấy sau sinh ít nhất hai năm. Các tác giả cho rằng đây có thể là sự điều chỉnh giúp người mẹ nhạy bén hơn với nhu cầu của con, chứ không đơn thuần là "mất mát". Lĩnh vực này còn mới, nên hiểu nó như một phát hiện thú vị hơn là kết luận chắc chắn.
Sau sinh: thiếu ngủ là thủ phạm hàng đầu
Một người mẹ thức dậy cho con bú hai ba lần mỗi đêm trong nhiều tháng sẽ bị ảnh hưởng đến trí nhớ, dù có thay đổi nội tiết hay không. Thiếu ngủ kéo dài làm giảm chú ý và khả năng ghi nhớ cái mới. Ngoài ra, cần để ý ba tình trạng hay bị bỏ sót sau sinh:
- Trầm cảm sau sinh: buồn, lo âu, mất hứng thú, cảm thấy vô dụng, khó gắn bó với con kéo dài hơn hai tuần. Đây là bệnh cần được điều trị, không phải do mẹ "yếu đuối".
- Thiếu máu do mất máu khi sinh, gây mệt và khó tập trung.
- Viêm tuyến giáp sau sinh: tuyến giáp có thể cường rồi suy trong năm đầu sau sinh, gây hồi hộp, mệt, trầm buồn, chậm chạp.
Sống chung với sương mù não: cách làm cụ thể
Những cách dưới đây không chữa được nguyên nhân, nhưng giúp giảm gánh nặng cho bộ não trong lúc nó hồi phục:
- Chia việc nhỏ: mỗi lần chỉ một việc, làm trong 20–30 phút rồi nghỉ ngắn. Ghi ra giấy bước tiếp theo trước khi nghỉ.
- Làm việc khó vào giờ tỉnh nhất: nhiều người thấy buổi sáng đầu óc rõ hơn; để việc cần suy nghĩ vào lúc đó.
- Đưa trí nhớ ra ngoài: lịch trên điện thoại, danh sách việc, giấy dán ở cửa ra vào. Với mẹ có con nhỏ, một cuốn sổ ghi giờ bú, giờ ngủ, thuốc của bé.
- Quản lý sức lực: với người sau COVID, gắng sức quá mức có thể làm triệu chứng bùng lên vào hôm sau. Tăng dần khối lượng việc, tránh dồn sức vào một ngày "khoẻ".
- Ngủ khi có thể: với mẹ sau sinh, chia ca đêm với người nhà, ngủ bù khi con ngủ.
- Vận động nhẹ đều đặn nếu bác sĩ cho phép: đi bộ ngắn ngoài trời.
- Nói với người xung quanh: đồng nghiệp, gia đình hiểu tình trạng của bạn sẽ bớt áp lực, và áp lực giảm thì đầu óc cũng nhẹ hơn.
Khi nào nên đi khám
Nên gặp bác sĩ khi sương mù não kéo dài quá vài tháng không cải thiện, nặng dần, hoặc ảnh hưởng rõ đến công việc, chăm con, lái xe. Đi khám chuyên khoa thần kinh, tâm thần hoặc lão khoa nếu quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu, đổi tính, khó làm việc quen thuộc, hoặc quên sau chấn thương đầu. Với mẹ sau sinh, hãy tìm giúp đỡ sớm nếu buồn chán, lo âu kéo dài trên hai tuần, có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con; đây là tình huống cần được hỗ trợ ngay. Bác sĩ có thể cho xét nghiệm công thức máu, chức năng tuyến giáp, vitamin B12, đường huyết để tìm nguyên nhân chữa được.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù não là bệnh gì?
Sương mù não không phải tên một bệnh mà là cách mô tả nhóm triệu chứng: khó tập trung, nghĩ chậm, hay quên, mệt khi suy nghĩ. Nó hay gặp sau COVID-19 và bệnh nặng, khi điều trị ung thư, khi mang thai và sau sinh. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân cụ thể để xử lý.
Sương mù não sau COVID kéo dài bao lâu?
Ở nhiều người, triệu chứng cải thiện dần trong vài tuần đến vài tháng, nhưng một số người kéo dài hơn. Không có mốc thời gian chung cho mọi người. Nếu sau vài tháng không đỡ hoặc nặng lên, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân khác.
Mang thai có làm phụ nữ hay quên không?
Một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ mang thai, nhất là ba tháng cuối, có giảm nhẹ ở một số bài kiểm tra trí nhớ. Mức giảm nhỏ và không phải ai cũng gặp. Thiếu ngủ và mệt mỏi đóng vai trò lớn.
Sau sinh hay quên có phải do thiếu chất?
Thiếu ngủ thường là nguyên nhân lớn nhất. Thiếu máu, trầm cảm sau sinh và viêm tuyến giáp sau sinh cũng có thể góp phần. Nên đi khám để xét nghiệm thay vì tự mua thuốc bổ.
Sương mù não có dẫn đến sa sút trí tuệ không?
Sương mù não khác sa sút trí tuệ và phần lớn cải thiện theo thời gian. Tuy vậy, triệu chứng kéo dài, nặng dần hoặc kèm lạc đường, đổi tính thì cần được bác sĩ đánh giá kỹ.
