Một buổi khám trí nhớ thường gồm bốn phần: bác sĩ hỏi kỹ về triệu chứng (hỏi cả người nhà), khám thần kinh và sức khoẻ chung, cho làm một bài kiểm tra nhận thức ngắn như MMSE, MoCA hay Mini-Cog, rồi chỉ định xét nghiệm máu và chụp hình ảnh não khi cần. Mục đích đầu tiên là tìm nguyên nhân chữa được, sau đó mới xác định có suy giảm nhận thức hay không và ở mức nào. Chuẩn bị tốt trước khi đi giúp buổi khám có giá trị hơn nhiều.
Khám ở đâu, gặp bác sĩ nào
Ở Việt Nam, người lo về trí nhớ có thể bắt đầu ở một trong ba chuyên khoa:
- Thần kinh: phù hợp khi kèm đau đầu, yếu tay chân, run, đi đứng thay đổi, hoặc nghi các bệnh thoái hoá thần kinh.
- Lão khoa: phù hợp với người cao tuổi có nhiều bệnh cùng lúc, dùng nhiều thuốc.
- Tâm thần, tâm lý lâm sàng: phù hợp khi kèm buồn chán, lo âu, mất ngủ, thay đổi hành vi; các khoa này cũng thường có chuyên viên làm trắc nghiệm thần kinh tâm lý.
Một số bệnh viện lớn có phòng khám trí nhớ hoặc đơn vị rối loạn trí nhớ, nơi các chuyên khoa phối hợp. Nếu không biết bắt đầu từ đâu, bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình có thể khám sơ bộ và giới thiệu tiếp.
Phần 1: bác sĩ hỏi gì
Phần hỏi bệnh thường là phần quan trọng nhất của buổi khám, và cũng tốn thời gian nhất. Bác sĩ muốn biết câu chuyện diễn ra thế nào chứ không chỉ một câu "hay quên".
| Nhóm câu hỏi | Ví dụ | Vì sao bác sĩ cần biết |
|---|---|---|
| Khởi đầu và diễn tiến | Bắt đầu từ khi nào? Từ từ hay đột ngột? Tăng dần hay lúc tốt lúc xấu? | Đột ngột gợi ý đột quỵ, nhiễm trùng, thuốc; từ từ gợi ý thoái hoá |
| Kiểu quên | Quên chuyện mới hay chuyện cũ? Quên tên, quên đường, quên từ? | Mỗi bệnh ảnh hưởng vùng não khác nhau |
| Sinh hoạt hằng ngày | Còn tự đi chợ, nấu ăn, tính tiền, uống thuốc, đi xe được không? | Phân biệt suy giảm nhẹ với sa sút trí tuệ |
| Tâm trạng, hành vi | Có buồn, lo, cáu gắt, nghi ngờ người khác, thay đổi tính tình? | Trầm cảm và một số bệnh thoái hoá biểu hiện qua hành vi |
| Giấc ngủ | Ngủ mấy giờ? Có ngáy, ngừng thở, cử động mạnh khi ngủ? | Ngưng thở khi ngủ và một số rối loạn giấc ngủ có liên quan |
| Bệnh sử, thuốc | Huyết áp, tiểu đường, đột quỵ, chấn thương đầu? Đang dùng thuốc gì? | Tìm nguyên nhân chữa được và yếu tố nguy cơ |
| Gia đình, lối sống | Trong nhà có ai bị sa sút trí tuệ? Uống rượu, hút thuốc? Học vấn, nghề nghiệp? | Đánh giá nguy cơ và diễn giải điểm kiểm tra |
Bác sĩ thường muốn nói chuyện riêng với người nhà một lúc. Đây không phải vì không tin người bệnh, mà vì nhiều thay đổi chỉ người sống cùng mới nhận ra, và người bệnh có thể không nhớ hoặc không muốn kể hết.
Phần 2: khám lâm sàng
Bác sĩ đo huyết áp, nghe tim, kiểm tra thị lực, thính lực sơ bộ, rồi khám thần kinh: phản xạ, sức cơ, cảm giác, dáng đi, phối hợp động tác, cử động mắt, có run hay cứng cơ không. Những dấu hiệu như đi lê bước, cứng tay chân, yếu nửa người giúp định hướng nguyên nhân. Nhiều người ngạc nhiên vì đi khám trí nhớ mà bị bảo đi vài bước, nhưng dáng đi nói lên khá nhiều về não.
Phần 3: các bài kiểm tra nhận thức ngắn
Đây là phần nhiều người lo lắng nhất, nhưng thật ra chỉ mất 5–15 phút. Các bài phổ biến:
MMSE
Thang đánh giá tâm thần tối thiểu, do Marshal Folstein và cộng sự công bố năm 1975, có thang điểm 30. Gồm các câu hỏi về định hướng (hôm nay ngày mấy, đang ở đâu), nhắc lại và nhớ ba từ, tính nhẩm trừ liên tiếp, gọi tên đồ vật, làm theo lệnh, viết một câu, vẽ lại hình. MMSE dùng rộng rãi nhiều thập kỷ nhưng kém nhạy với suy giảm nhẹ.
MoCA
Thang đánh giá nhận thức Montreal, do Ziad Nasreddine và cộng sự công bố năm 2005, cũng có thang điểm 30. MoCA có thêm các phần về chức năng điều hành như nối số và chữ xen kẽ, vẽ đồng hồ, kể tên càng nhiều con vật càng tốt trong một phút, nên nhạy hơn MMSE với suy giảm nhận thức nhẹ. Có phiên bản tiếng Việt.
Mini-Cog
Bài sàng lọc rất ngắn, khoảng 3 phút: nhớ ba từ, vẽ mặt đồng hồ chỉ một giờ cụ thể, rồi nhớ lại ba từ. Phù hợp để sàng lọc ở phòng khám đông bệnh nhân.
Điều cần hiểu: điểm số không phải chẩn đoán. Học vấn, ngôn ngữ, thị lực, thính lực, tâm trạng hôm đó, thậm chí việc có quen cầm bút hay không đều ảnh hưởng đến kết quả. Một người ít đi học có thể bị điểm thấp dù trí nhớ bình thường, và một người học cao có thể vẫn đạt điểm "bình thường" dù đã suy giảm so với chính họ trước đây. Bác sĩ diễn giải điểm trong bối cảnh toàn bộ câu chuyện, và không nên tự làm bài trên mạng rồi tự kết luận.
Trắc nghiệm thần kinh tâm lý đầy đủ
Khi cần đánh giá kỹ hơn, chuyên viên tâm lý lâm sàng làm một bộ trắc nghiệm kéo dài một đến vài giờ, đo riêng từng lĩnh vực: trí nhớ lời nói, trí nhớ hình ảnh, chú ý, ngôn ngữ, chức năng điều hành, khả năng thị giác không gian. Kết quả cho bản đồ điểm mạnh, điểm yếu rất chi tiết, giúp phân biệt các loại bệnh và làm mốc để so sánh lần sau.
Phần 4: xét nghiệm và chụp hình ảnh
- Xét nghiệm máu cơ bản: công thức máu, đường huyết, chức năng gan thận, điện giải, hormone tuyến giáp, vitamin B12; đôi khi thêm xét nghiệm giang mai, HIV tuỳ trường hợp.
- Chụp CT hoặc MRI sọ não: tìm u, máu tụ, đột quỵ cũ, tổn thương mạch máu nhỏ, não úng thuỷ, mức độ teo ở các vùng như hồi hải mã.
- Đo đa ký giấc ngủ khi nghi ngưng thở khi ngủ.
- Các xét nghiệm chuyên sâu ở một số cơ sở: chụp PET, xét nghiệm dịch não tuỷ tìm các dấu ấn sinh học của bệnh Alzheimer. Xét nghiệm máu tìm dấu ấn sinh học đang phát triển nhanh trên thế giới, nhưng việc dùng và diễn giải cần bác sĩ chuyên khoa.
Sau buổi khám: kết luận có thể là gì
- Bình thường theo tuổi: hay quên nhưng các bài kiểm tra trong giới hạn bình thường. Bác sĩ thường khuyên giữ lối sống lành mạnh và theo dõi.
- Có nguyên nhân chữa được: thiếu B12, suy giáp, trầm cảm, thuốc, ngưng thở khi ngủ… điều trị rồi đánh giá lại.
- Suy giảm nhận thức nhẹ: có suy giảm đo được nhưng vẫn tự lập trong sinh hoạt. Một phần người bệnh ổn định hoặc cải thiện, một phần tiến triển; cần theo dõi định kỳ.
- Sa sút trí tuệ: suy giảm ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Bác sĩ sẽ tìm loại bệnh cụ thể và bàn kế hoạch điều trị, chăm sóc.
Dù kết luận là gì, nên xin bác sĩ một mốc tái khám. Trí nhớ được đánh giá chính xác nhất khi so với chính mình qua thời gian, nên lần khám đầu cũng là một "đường nền" có giá trị.
Chuẩn bị trước khi đi khám: danh sách mang theo
- Một trang giấy ghi các ví dụ quên cụ thể, khi nào bắt đầu, thay đổi ra sao.
- Toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc tự mua.
- Kết quả khám, xét nghiệm, phim chụp cũ nếu có.
- Kính, máy trợ thính nếu đang dùng, để bài kiểm tra không bị sai vì nhìn, nghe kém.
- Một người thân sống cùng đi theo.
- Ngủ đủ đêm trước, ăn sáng bình thường; không uống rượu hôm trước.
Khi nào nên đặt lịch khám
Nên đi khám khi quên tăng nhanh rõ trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu nhiều lần, đổi tính, khó làm những việc quen thuộc, hoặc hay quên sau chấn thương đầu. Cũng nên đi khám nếu bản thân lo lắng kéo dài về trí nhớ: một buổi khám có kết quả bình thường cũng giúp yên tâm và có mốc để so sau này. Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày thì cần đi cấp cứu, không đợi lịch hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Đi khám trí nhớ ở khoa nào?
Có thể khám ở khoa thần kinh, lão khoa hoặc tâm thần. Một số bệnh viện lớn có phòng khám trí nhớ riêng. Nếu chưa rõ, bác sĩ đa khoa có thể khám sơ bộ và giới thiệu.
Bài kiểm tra MoCA là gì?
MoCA là thang đánh giá nhận thức Montreal, công bố năm 2005, gồm các phần về trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ, chức năng điều hành và định hướng, tổng 30 điểm. Bài mất khoảng 10–15 phút và nhạy với suy giảm nhận thức nhẹ. Điểm số phải được bác sĩ diễn giải theo học vấn và hoàn cảnh của từng người.
MMSE và MoCA khác nhau thế nào?
Cả hai đều có thang 30 điểm. MMSE ra đời năm 1975, dùng rộng rãi nhưng kém nhạy với suy giảm nhẹ. MoCA ra đời năm 2005, có thêm các phần đo chức năng điều hành nên phát hiện suy giảm nhẹ tốt hơn.
Có cần chụp MRI khi khám trí nhớ không?
Không phải ai cũng cần ngay. Bác sĩ chỉ định chụp CT hoặc MRI khi cần loại trừ u, đột quỵ, máu tụ, não úng thuỷ hoặc đánh giá mức teo não. Quyết định dựa trên triệu chứng và kết quả khám.
Tự làm bài kiểm tra trí nhớ trên mạng có đáng tin không?
Các bài trên mạng chỉ mang tính tham khảo và dễ gây lo lắng không cần thiết hoặc yên tâm sai. Điểm số phụ thuộc nhiều vào học vấn, tâm trạng, thị lực, thính lực. Nếu lo về trí nhớ, hãy đi khám để được đánh giá đầy đủ.
