Hội chứng siêu trí nhớ tự truyện, viết tắt theo tiếng Anh là HSAM, là tình trạng hiếm gặp trong đó một người nhớ được gần như từng ngày trong đời mình: hỏi một ngày bất kỳ cách đây hai mươi năm, họ nói được hôm đó là thứ mấy, mình làm gì, có tin tức gì. Trường hợp đầu tiên được mô tả khoa học năm 2006, và đến nay chỉ vài chục người được xác nhận. Điều bất ngờ là phần lớn họ không giỏi hơn người thường ở các bài kiểm tra trí nhớ chuẩn, và họ vẫn có thể bị ký ức sai đánh lừa.
Lá thư gửi nhà khoa học năm 2000
Năm 2000, một phụ nữ ở California tên Jill Price gửi thư điện tử cho James McGaugh, nhà thần kinh học nổi tiếng về trí nhớ tại Đại học California, Irvine. Bà kể rằng từ khoảng tuổi thiếu niên, bà nhớ được gần như mọi ngày trong đời, và điều này không phải lúc nào cũng dễ chịu: ký ức tự động ùa về, không dừng được.
McGaugh và các đồng nghiệp Elizabeth Parker, Larry Cahill bắt đầu kiểm tra. Họ hỏi bà về những ngày ngẫu nhiên và đối chiếu với nhật ký bà viết từ nhỏ cũng như với các sự kiện công khai đã được ghi nhận. Bà trả lời chính xác ở mức đáng kinh ngạc. Năm 2006, nhóm công bố bài báo mô tả trường hợp này, gọi bà bằng hai chữ cái đầu "AJ" để giữ kín danh tính. Về sau Jill Price tự công khai và viết sách kể về trải nghiệm của mình, xuất bản năm 2008.
HSAM khác những "trí nhớ phi thường" khác thế nào
Có nhiều kiểu trí nhớ đặc biệt hay bị gộp chung. Tách ra cho rõ:
| Hiện tượng | Nhớ cái gì | Có phải nhờ luyện tập không |
|---|---|---|
| HSAM | Chuyện đời mình theo từng ngày, kèm sự kiện công khai | Không cố ý luyện, ký ức đến tự nhiên |
| Vận động viên trí nhớ | Dãy số, bộ bài, danh sách tên trong thời gian ngắn | Có, dùng kỹ thuật như cung điện ký ức |
| Người tính lịch nhanh | Ngày bất kỳ là thứ mấy | Thường nhờ quy luật lịch, không cần nhớ chuyện đã xảy ra |
| "Trí nhớ chụp ảnh" | Tuyên bố nhớ nguyên một trang như bức ảnh | Ở người lớn, chưa có trường hợp được xác nhận chặt chẽ |
Người có HSAM không nhớ được một trang sách sau khi đọc một lần, không thuộc dãy số dài hơn người khác. Thứ họ nhớ vượt trội là trải nghiệm của chính mình, gắn với ngày tháng cụ thể. (Kỹ thuật của vận động viên trí nhớ và chuyện "trí nhớ chụp ảnh" được bàn ở các wiki khác trong hệ.)
Những gì nghiên cứu sau đó tìm thấy
Sau khi trường hợp của Jill Price được biết đến rộng rãi, nhiều người khác liên hệ với nhóm nghiên cứu. Phần lớn không đạt tiêu chuẩn, nhưng một số ít đạt. Năm 2012, Aurora LePort và cộng sự công bố nghiên cứu trên một nhóm người HSAM, và đặt tên chính thức cho hiện tượng.
Cách kiểm tra
Người được kiểm tra được đưa một loạt ngày ngẫu nhiên và phải nói hôm đó là thứ mấy, có sự kiện công khai nào, và mình làm gì. Phần sự kiện công khai có thể đối chiếu với báo chí; phần cá nhân được đối chiếu với nhật ký, ảnh, lời người thân khi có thể. Người HSAM trả lời đúng nhiều hơn hẳn nhóm đối chứng cùng tuổi.
Ở các bài kiểm tra trí nhớ thông thường
Khi làm những bài kiểm tra trí nhớ chuẩn trong phòng thí nghiệm, như nhớ danh sách từ hay ghép cặp chữ, người HSAM nhìn chung không nổi bật hơn người khác. Jill Price cũng kể rằng thời đi học bà không giỏi học thuộc. Trí nhớ phi thường của họ có vẻ chỉ dành cho một loại thông tin rất riêng.
Đặc điểm đi kèm
Nhiều người HSAM có xu hướng thích sắp xếp, sưu tầm, ghi chép tỉ mỉ, đôi khi có nét giống ám ảnh cưỡng chế ở mức nhẹ. Họ cũng hay dành nhiều thời gian nghĩ lại về quá khứ. Các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi: phải chăng chính thói quen hồi tưởng liên tục này giúp ký ức được ôn lại và giữ chặt? Câu hỏi này chưa có lời giải dứt khoát.
Não có gì khác
Nghiên cứu năm 2012 ghi nhận một số khác biệt về cấu trúc ở vài vùng não ở người HSAM so với nhóm đối chứng. Nhưng số người nghiên cứu rất ít, nên các nhà khoa học thận trọng: chưa rõ khác biệt là nguyên nhân hay hệ quả của thói quen hồi tưởng.
Siêu trí nhớ vẫn bị ký ức sai đánh lừa
Năm 2013, Lawrence Patihis và cộng sự, trong đó có Elizabeth Loftus, cho người HSAM làm các thí nghiệm kinh điển về ký ức sai: xem một chuỗi hình ảnh rồi đọc lời kể có cài thông tin sai lệch, hay học danh sách từ liên quan đến một chủ đề rồi được hỏi về một từ không có trong danh sách.
Kết quả: người HSAM cũng bị đánh lừa nhiều gần như người bình thường. Phát hiện này rất quan trọng, vì nó cho thấy ngay cả trí nhớ phi thường nhất vẫn là trí nhớ tái tạo: mỗi lần nhớ lại là một lần dựng lại, không phải bật một đoạn băng ghi sẵn. (Hiện tượng ký ức sai được bàn kỹ ở wiki về nhầm lẫn trí nhớ trong hệ.)
Món quà hay gánh nặng
Từ bên ngoài, ai cũng nghĩ nhớ được mọi ngày là điều tuyệt vời. Nhưng lời kể của chính những người HSAM phức tạp hơn:
- Ký ức đến không mời. Một ngày tháng, một bài hát, một mùi hương có thể kéo theo cả chuỗi ký ức, kể cả lúc không muốn.
- Chuyện buồn không phai. Người bình thường thấy nỗi đau cũ nhạt dần theo năm tháng. Với người HSAM, ký ức về một lần cãi nhau hay mất người thân có thể vẫn sống động như mới.
- Khó "bỏ qua". Nhớ rõ lời một người nói làm mình tổn thương từ mười năm trước khiến việc tha thứ khó hơn.
- Nhưng cũng có niềm vui. Một số người kể họ trân trọng việc giữ được những ngày đẹp với gia đình, những kỷ niệm với người đã khuất.
Câu chuyện này cho thấy quên không chỉ là khuyết điểm. Việc ký ức phai dần, đặc biệt là ký ức buồn, giúp người bình thường bước tiếp.
Thử ngay: bạn nhớ ngày nào trong năm ngoái?
Chọn ngẫu nhiên ba ngày trong năm ngoái, ví dụ bằng cách mở lịch và chỉ bừa. Với mỗi ngày, cố nhớ: hôm đó là thứ mấy, mình ở đâu, làm gì, ăn gì. Sau đó mở ảnh trên điện thoại, tin nhắn, lịch làm việc của ngày đó để kiểm tra.
Đa số người sẽ thấy gần như không nhớ gì về một ngày bình thường, trừ khi ngày đó trùng sinh nhật, Tết, một chuyến đi hay một sự kiện lớn. Và đôi khi, điều mình "nhớ" lại hoá ra thuộc về một ngày khác. Thí nghiệm nhỏ này giúp thấy rõ người HSAM khác thường đến mức nào, và trí nhớ tự truyện bình thường chọn lọc ra sao.
Góc nhìn hôm nay
HSAM vẫn là một bí ẩn nhỏ của khoa học trí nhớ. Nó hiếm đến mức mỗi người được xác nhận đều là một nguồn thông tin quý, và các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu vì sao trí nhớ tự truyện ở họ hoạt động khác thường như vậy. Ở đầu kia của dải phổ là những người nhớ kiến thức bình thường nhưng gần như không "sống lại" được kỷ niệm nào, được bàn trong một bài khác cùng danh mục.
Nếu tò mò, bạn có thể tìm đọc cuốn sách của Jill Price kể về trải nghiệm sống với trí nhớ không thể quên (bản tiếng Anh "The Woman Who Can't Forget"), và các bài báo khoa học của nhóm James McGaugh tại Đại học California, Irvine.
Câu hỏi thường gặp
HSAM là gì?
HSAM là hội chứng siêu trí nhớ tự truyện, một tình trạng hiếm gặp trong đó người ta nhớ được rất chi tiết các sự kiện trong đời mình gắn với từng ngày cụ thể. Trường hợp đầu tiên được mô tả khoa học năm 2006, và đến nay chỉ vài chục người được xác nhận.
Người có HSAM có học giỏi không?
Không nhất thiết. Người HSAM thường không nổi bật ở các bài kiểm tra trí nhớ chuẩn như nhớ danh sách từ, và một số kể rằng thời đi học họ không giỏi học thuộc. Trí nhớ vượt trội của họ chủ yếu dành cho trải nghiệm cá nhân.
HSAM có giống trí nhớ chụp ảnh không?
Không. Trí nhớ chụp ảnh là tuyên bố nhớ nguyên vẹn hình ảnh một trang giấy, và ở người lớn chưa có trường hợp được xác nhận chặt chẽ. HSAM là nhớ chuyện đời mình theo ngày tháng, không phải nhớ hình ảnh văn bản.
Người có siêu trí nhớ có bị nhớ sai không?
Có. Nghiên cứu năm 2013 cho thấy người HSAM vẫn bị đánh lừa bởi thông tin sai lệch và tạo ra ký ức sai gần như người bình thường. Điều này cho thấy mọi trí nhớ đều được tái tạo khi nhớ lại.
Jill Price là ai?
Jill Price là người phụ nữ Mỹ có trường hợp siêu trí nhớ tự truyện đầu tiên được nghiên cứu khoa học, công bố năm 2006 dưới tên viết tắt AJ. Bà về sau công khai danh tính và viết sách kể về cuộc sống với trí nhớ không thể quên.
