Cảm giác "càng lớn thời gian trôi càng nhanh" có thật với rất nhiều người, và lời giải thích được ủng hộ nhiều nhất nằm ở trí nhớ: tuổi trẻ đầy những lần đầu tiên nên để lại nhiều ký ức, còn những năm tháng lặp lại đều đặn để lại ít dấu vết, nên khi nhìn lại ta thấy chúng ngắn. Một ý tưởng khác, rằng mỗi năm chiếm phần nhỏ dần trong đời ta, nghe hợp lý nhưng khó kiểm chứng. Điều thú vị là khi được hỏi về một tuần hay một tháng vừa qua, người già và người trẻ thường cảm thấy tốc độ gần như nhau; khác biệt rõ nhất xuất hiện khi nhìn lại cả chục năm.
Hai cách ta cảm nhận thời gian
Các nhà tâm lý học phân biệt hai kiểu đánh giá thời gian, và phân biệt này là chìa khoá của cả câu chuyện:
| Đang trải qua | Nhìn lại | |
|---|---|---|
| Câu hỏi | "Đợi bao lâu rồi?" | "Kỳ nghỉ vừa rồi dài hay ngắn?" |
| Dựa vào | Mức độ ta để ý tới thời gian | Lượng ký ức còn lại về khoảng thời gian đó |
| Buồn chán thì | Thấy rất dài | Thấy ngắn, vì ít điều để nhớ |
| Bận rộn, mới lạ thì | Thấy trôi vèo | Thấy dài, vì nhiều ký ức |
Vì vậy mới có điều mà nhà báo khoa học Claudia Hammond gọi là nghịch lý kỳ nghỉ: một chuyến đi chơi năm ngày ở nơi mới trôi rất nhanh khi đang ở đó, nhưng khi về nhà nhìn lại lại thấy như dài cả tuần, vì mỗi ngày đầy những hình ảnh mới. Còn năm ngày đi làm bình thường thì có thể lê thê lúc đang trải qua, nhưng nhìn lại thì gần như không để lại gì.
Câu "thời gian trôi nhanh" của người lớn tuổi phần lớn là đánh giá kiểu nhìn lại: "Mới đó mà đã hết năm", "Thoắt cái con đã vào đại học".
Giả thuyết trí nhớ: những lần đầu tiên
Hãy nghĩ về những ký ức rõ nét nhất của bạn. Phần lớn sẽ là những lần đầu: ngày đầu đi học, lần đầu đi xe đạp, lần đầu xa nhà lên thành phố học, công việc đầu tiên, người yêu đầu. Tuổi thơ và tuổi trẻ đầy những lần đầu như thế.
Các nghiên cứu về trí nhớ tự truyện đã ghi nhận hiện tượng đỉnh hồi tưởng: khi người lớn tuổi được yêu cầu kể lại ký ức trong đời, một tỷ lệ lớn bất thường rơi vào khoảng từ 10 đến 30 tuổi. Giai đoạn này có nhiều thay đổi lớn và trải nghiệm mới, là lúc bản sắc của mỗi người hình thành.
Ngược lại, khi cuộc sống đã ổn định, ngày nào cũng giống ngày nào: cùng con đường đi làm, cùng bàn làm việc, cùng quán cơm trưa. Não không cần lưu chi tiết từng ngày giống nhau, nó gộp lại thành một ký ức chung "những ngày đi làm năm đó". Nhìn lại cả năm, ta tìm được ít "mốc", và năm ấy có vẻ ngắn.
Nhà tâm lý học William James đã viết về điều này từ năm 1890: tuổi trẻ đầy những trải nghiệm mới nên những năm tháng ấy dài trong hồi tưởng, còn khi lớn tuổi, các ngày tháng trở nên rỗng dần vì lặp lại, và năm tháng như co lại.
Giả thuyết tỷ lệ: một năm là bao nhiêu phần đời
Một cách giải thích khác do triết gia Pháp Paul Janet nêu năm 1877: với đứa trẻ mười tuổi, một năm là một phần mười cuộc đời đã sống; với người năm mươi tuổi, một năm chỉ là một phần năm mươi. Nên năm sau cảm thấy ngắn hơn năm trước.
Ý tưởng này rất dễ nhớ và được chia sẻ rộng rãi, nhưng có vài điểm yếu:
- Nó không giải thích được cơ chế: vì sao não lại so một năm với toàn bộ đời đã sống?
- Nếu đúng, thì cảm giác về một tuần hay một tháng cũng phải thay đổi rõ theo tuổi. Các khảo sát lại không thấy như vậy.
- Nó không giải thích được vì sao một năm nhiều biến cố, như năm chuyển nhà, đổi việc, lại có vẻ dài hơn hẳn một năm bình thường ở cùng độ tuổi.
Vì vậy, giả thuyết tỷ lệ nên được xem là một phép so sánh gợi hình hơn là lời giải thích khoa học.
Khảo sát nói gì
Đầu thập niên 2000, Marc Wittmann và Sandra Lehnhoff khảo sát vài trăm người ở Đức và Áo, độ tuổi từ thiếu niên tới trên 90. Họ hỏi mọi người cảm thấy thời gian trôi nhanh hay chậm, theo từng khoảng: một tuần, một tháng, một năm, mười năm vừa qua.
- Với một tuần, một tháng, thậm chí một năm, mức độ "trôi nhanh" mà người già và người trẻ báo cáo khác nhau rất ít.
- Với mười năm vừa qua, người lớn tuổi cảm thấy trôi nhanh hơn, tăng dần theo tuổi tới khoảng tuổi trung niên rồi chững lại.
- Gần như mọi lứa tuổi đều nói thời gian trôi "khá nhanh". Cảm giác này không phải đặc quyền của người già.
Một số khảo sát khác ở các nước khác cũng cho kết quả tương tự: tuổi tác liên quan yếu hơn ta tưởng với cảm giác thời gian ngắn hạn. Yếu tố liên quan rõ hơn là mức độ bận rộn và áp lực công việc: người thấy mình luôn thiếu thời gian thì cảm giác thời gian trôi nhanh hơn, ở tuổi nào cũng vậy.
Khi thời gian như chậm lại: sợ hãi và mới lạ
Nhiều người kể rằng trong một tai nạn, mọi thứ diễn ra như quay chậm. Năm 2007, David Eagleman và cộng sự kiểm tra điều này theo cách táo bạo: cho người tham gia rơi tự do hơn ba mươi mét vào lưới an toàn. Họ được đeo một thiết bị nhấp nháy số ở cổ tay với tốc độ quá nhanh để đọc trong điều kiện bình thường.
- Khi ước lượng lại, người tham gia cho rằng cú rơi của chính mình dài hơn khoảng một phần ba so với thời gian họ ước lượng khi xem người khác rơi.
- Nhưng trong lúc rơi, họ không đọc được những con số nhấp nháy. Nếu "thế giới chậm lại" thật, họ phải đọc được.
Kết luận: trong lúc hoảng sợ, não ghi lại ký ức dày đặc hơn, nên khi nhìn lại khoảnh khắc đó có vẻ dài. Đây là một bằng chứng đẹp cho giả thuyết trí nhớ: cảm giác thời gian dài hay ngắn khi nhìn lại phụ thuộc vào mật độ ký ức.
Những thí nghiệm khác cho thấy một hình ảnh lạ chen giữa chuỗi hình ảnh lặp lại cũng được cảm nhận là xuất hiện lâu hơn, dù thời gian bằng nhau. Mới lạ kéo dài thời gian, quen thuộc thu ngắn nó.
Thử ngay: đếm mốc trong ba tháng vừa qua
Lấy một tờ giấy, chia thành 12 ô cho 12 tuần vừa qua. Không xem điện thoại, ghi vào mỗi ô một điều cụ thể bạn nhớ đã xảy ra trong tuần đó: một bữa ăn khác thường, một cuộc gặp, một nơi lần đầu đến.
Đa số người làm thử sẽ thấy vài ô ghi được nhiều thứ, còn nhiều ô trống trơn. Những tuần trống chính là những tuần "biến mất" khỏi cảm nhận về năm. Sau đó mở album ảnh điện thoại: những tuần có nhiều ảnh thường là những tuần có điều mới.
Góc nhìn hôm nay: kéo dài năm tháng bằng ký ức
Ta không thể làm thời gian chậm lại, nhưng có thể làm năm tháng "dài" hơn trong hồi tưởng bằng cách tạo thêm mốc:
- Thêm những lần đầu nhỏ. Thử một món ăn lạ, đi một con đường khác về nhà, học một kỹ năng mới như bơi, đàn, nấu một món quê. Không cần đi xa hay tốn kém.
- Đánh dấu thời điểm. Ông bà ta có lịch âm với rằm, mùng một, các ngày Tết, ngày giỗ, những mốc đều đặn chia năm thành nhiều đoạn có ý nghĩa. Giữ những dịp sum họp như vậy cũng là giữ mốc cho trí nhớ.
- Ghi chép. Một dòng nhật ký mỗi tối, hay một bức ảnh có chủ đích mỗi tuần, giúp ký ức không bị gộp lại thành một khối.
- Dành thời gian không vội. Cảm giác thiếu thời gian làm ngày trôi vèo. Một buổi đi bộ không mục đích, một bữa cơm không điện thoại cũng làm khác đi cảm nhận.
Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn "Time Warped" của Claudia Hammond, một cuốn sách phổ thông dễ đọc về tâm lý học thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao càng lớn càng thấy thời gian trôi nhanh?
Lời giải thích được ủng hộ nhiều nhất là tuổi trẻ có nhiều trải nghiệm mới nên để lại nhiều ký ức, còn khi cuộc sống ổn định, các ngày lặp lại để lại ít dấu vết. Khi nhìn lại, khoảng thời gian ít ký ức có vẻ ngắn hơn. Cảm giác này rõ nhất khi nhìn lại nhiều năm.
Người già có thật sự thấy thời gian nhanh hơn người trẻ không?
Chỉ một phần. Các khảo sát cho thấy với một tuần hay một tháng, người già và người trẻ cảm nhận gần như nhau. Khác biệt rõ hơn khi nhìn lại khoảng mười năm. Mức độ bận rộn và cảm giác thiếu thời gian ảnh hưởng mạnh ở mọi lứa tuổi.
Nghịch lý kỳ nghỉ là gì?
Đó là hiện tượng một kỳ nghỉ nhiều trải nghiệm mới trôi rất nhanh khi đang ở đó nhưng lại có vẻ dài khi nhìn lại. Nguyên nhân là lúc đang vui ta ít để ý thời gian, nhưng nhiều hình ảnh mới để lại nhiều ký ức, làm khoảng thời gian ấy dài ra trong hồi tưởng.
Vì sao lúc gặp tai nạn thấy mọi thứ như quay chậm?
Thí nghiệm rơi tự do năm 2007 cho thấy não không thật sự xử lý nhanh hơn lúc nguy hiểm, mà ghi lại ký ức dày đặc hơn. Khi nhớ lại, khoảnh khắc ấy có nhiều chi tiết nên có vẻ dài hơn thực tế.
Làm sao để thời gian không trôi quá nhanh?
Không thể làm thời gian chậm lại, nhưng có thể làm năm tháng dài hơn trong ký ức bằng cách thêm trải nghiệm mới, giữ những dịp đánh dấu thời điểm, và ghi chép hoặc chụp ảnh có chủ đích. Giảm cảm giác vội vã cũng giúp ngày bớt trôi vèo.
