Nói hai thứ tiếng có giúp trí nhớ tốt hơn không? Câu trả lời trung thực hiện nay là: chưa có bằng chứng vững. Từ thập niên 2000, nhiều nghiên cứu báo cáo người song ngữ có lợi thế về kiểm soát chú ý và chậm khởi phát sa sút trí tuệ vài năm, tạo nên niềm tin rộng rãi về "lợi thế song ngữ". Nhưng khi các nhà nghiên cứu làm lại với cỡ mẫu lớn và tính đến việc kết quả tiêu cực ít được công bố, phần lớn lợi thế về nhận thức mờ đi hoặc biến mất. Biết hai thứ tiếng vẫn rất đáng giá, chỉ là vì những lý do khác.
Từ "song ngữ có hại" đến "song ngữ siêu năng lực"
Quan niệm về song ngữ đã thay đổi gần như ngược chiều trong một thế kỷ.
- Đầu thế kỷ 20: nhiều nghiên cứu ở Mỹ và châu Âu cho rằng trẻ song ngữ học kém hơn, thậm chí "chậm trí". Các nghiên cứu này thường so sánh trẻ con nhà nhập cư nghèo với trẻ bản xứ khá giả, và kiểm tra bằng ngôn ngữ mà trẻ nhập cư chưa thạo.
- 1962: Elizabeth Peal và Wallace Lambert ở Montreal, Canada, so sánh trẻ song ngữ Pháp – Anh với trẻ đơn ngữ có hoàn cảnh tương đương, và thấy trẻ song ngữ làm tốt hơn ở nhiều bài kiểm tra. Nghiên cứu này đảo chiều quan niệm cũ.
- Thập niên 2000: nhóm của Ellen Bialystok ở Toronto công bố hàng loạt nghiên cứu cho rằng người song ngữ giỏi hơn trong các nhiệm vụ đòi hỏi kiểm soát chú ý, chuyển đổi giữa các quy tắc, bỏ qua thông tin gây nhiễu. Giải thích đưa ra: người song ngữ phải liên tục "tắt" ngôn ngữ không dùng, nên được luyện kỹ năng kiểm soát mỗi ngày.
Ý tưởng "não song ngữ được tập thể dục liên tục" hấp dẫn đến mức nhanh chóng xuất hiện khắp báo chí, quảng cáo trung tâm ngoại ngữ và lời khuyên nuôi dạy con.
Sa sút trí tuệ: phát hiện gây chú ý nhất
Năm 2007, Bialystok, Fergus Craik và Morris Freedman xem lại hồ sơ của gần hai trăm bệnh nhân ở một phòng khám trí nhớ tại Toronto. Họ thấy những người song ngữ suốt đời có triệu chứng sa sút trí tuệ muộn hơn người đơn ngữ khoảng bốn năm. Năm 2013, một nghiên cứu lớn hơn ở Hyderabad, Ấn Độ, với hơn sáu trăm bệnh nhân, cũng báo cáo khoảng cách tương tự.
Ý tưởng được đưa ra là dự trữ nhận thức: não được rèn luyện nhiều hơn chịu đựng tổn thương tốt hơn trước khi biểu hiện triệu chứng. Nhưng các nghiên cứu này có giới hạn quan trọng:
- Chúng nhìn lại hồ sơ của những người đã đến phòng khám, nên có thể bị lệch bởi việc ai đi khám sớm, ai đi khám muộn.
- Người song ngữ và đơn ngữ có thể khác nhau ở nhiều yếu tố khác: nghề nghiệp, di cư, môi trường sống.
- Các nghiên cứu theo dõi người khoẻ mạnh trong nhiều năm, vốn là cách đáng tin hơn, cho kết quả không nhất quán. Một phân tích tổng hợp năm 2017 nhận thấy các nghiên cứu nhìn lại hồ sơ thường thấy song ngữ có lợi, còn các nghiên cứu theo dõi về phía trước thì phần lớn không thấy.
Song ngữ cũng không có trong danh sách 14 yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể thay đổi được mà Uỷ ban Lancet công bố năm 2024. Trình độ học vấn thấp thì có.
Khi các phòng thí nghiệm làm lại
Theo khuôn phát hiện ban đầu → lặp lại thì ra sao → giờ giới khoa học nghĩ gì:
Lặp lại với cỡ mẫu lớn
Từ đầu thập niên 2010, Kenneth Paap và các cộng sự làm nhiều nghiên cứu với hàng trăm người tham gia, dùng chính các bài kiểm tra kiểm soát chú ý từng cho thấy lợi thế song ngữ. Họ hầu như không tìm thấy khác biệt. Paap về sau kết luận rằng lợi thế song ngữ về chức năng điều hành, nếu có, chỉ xuất hiện trong những điều kiện rất hẹp và chưa xác định được.
Sai lệch công bố
Năm 2015, Angela de Bruin và cộng sự theo dõi các bản tóm tắt nghiên cứu trình bày tại hội nghị khoa học về song ngữ, rồi xem cái nào sau đó được đăng trên tạp chí. Nghiên cứu có kết quả ủng hộ lợi thế song ngữ được đăng với tỷ lệ cao hơn rõ rệt so với nghiên cứu không tìm thấy lợi thế. Nghĩa là những gì người đọc thấy trên tạp chí đã bị lọc lệch về phía "có lợi".
Phân tích tổng hợp
Năm 2018, Minna Lehtonen và cộng sự tổng hợp hơn một trăm nghiên cứu về chức năng điều hành ở người lớn song ngữ. Sau khi điều chỉnh cho sai lệch công bố, họ không thấy bằng chứng đáng tin cho lợi thế song ngữ.
Giờ giới khoa học nghĩ gì
Cuộc tranh luận chưa hoàn toàn khép lại; một số nhà nghiên cứu vẫn cho rằng lợi thế có thật nhưng phụ thuộc vào cách sử dụng hai ngôn ngữ, như thường xuyên chuyển đổi hay không. Nhưng ý tưởng "song ngữ làm bạn thông minh hơn, nhớ tốt hơn" theo nghĩa rộng không còn được coi là đã chứng minh.
Còn trí nhớ thì sao
Riêng về trí nhớ, bức tranh thậm chí có chiều ngược lại ở vài mặt:
| Khía cạnh | Điều nghiên cứu ghi nhận |
|---|---|
| Vốn từ trong từng ngôn ngữ | Người song ngữ thường có vốn từ trong mỗi ngôn ngữ nhỏ hơn người đơn ngữ của ngôn ngữ đó, dù tổng vốn từ cả hai có thể lớn hơn |
| Gọi tên nhanh | Người song ngữ đôi khi chậm hơn một chút khi phải tìm từ, và hay gặp cảm giác "từ ở đầu lưỡi" hơn |
| Trí nhớ làm việc, trí nhớ sự kiện | Kết quả không nhất quán, không có lợi thế rõ ràng |
| Học thêm ngôn ngữ thứ ba | Có gợi ý người đã biết hai thứ tiếng học ngôn ngữ mới dễ hơn, nhưng còn phụ thuộc nhiều yếu tố |
Những khác biệt nhỏ về tìm từ là hệ quả tự nhiên: người song ngữ chia thời gian sử dụng cho hai ngôn ngữ, nên mỗi từ được dùng ít lần hơn. Điều này không phải khuyết tật.
Nỗi lo của phụ huynh: dạy con hai thứ tiếng có làm con chậm nói?
Nhiều gia đình Việt Nam băn khoăn khi cho con học tiếng Anh từ rất sớm, hoặc khi bố mẹ nói hai ngôn ngữ khác nhau. Các nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy:
- Trẻ song ngữ đạt các mốc ngôn ngữ chính như bập bẹ, nói từ đầu tiên, ghép câu trong khoảng thời gian bình thường như trẻ đơn ngữ.
- Vốn từ trong từng ngôn ngữ có thể ít hơn bạn đơn ngữ, nhưng nếu đếm cả hai ngôn ngữ thì tương đương.
- Trộn lẫn hai ngôn ngữ trong một câu là hiện tượng bình thường, không phải dấu hiệu rối loạn.
- Song ngữ không gây ra chậm nói. Nếu trẻ chậm nói ở cả hai ngôn ngữ, nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu, đừng vội quy cho việc học hai thứ tiếng.
Ở Việt Nam, rất nhiều đồng bào dân tộc thiểu số lớn lên với tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt; nhiều gia đình ở nước ngoài nuôi con nói cả tiếng Việt lẫn tiếng bản xứ. Giữ tiếng mẹ đẻ cho con là giữ cầu nối với ông bà, họ hàng, văn hoá, một giá trị không cần nghiên cứu nhận thức nào chứng minh.
Thử ngay: đo cảm giác "từ ở đầu lưỡi" của chính mình
Nếu bạn biết tiếng Anh ở mức khá, thử làm thế này trong một tuần: mỗi khi định nói một từ tiếng Việt mà bỗng chỉ nhớ ra từ tiếng Anh (hoặc ngược lại), ghi lại từ đó vào điện thoại. Cuối tuần xem lại danh sách. Phần lớn sẽ là những từ thuộc lĩnh vực bạn thường dùng bằng ngôn ngữ kia: từ chuyên môn công việc, từ công nghệ, từ trong phim ảnh. Thí nghiệm nhỏ này cho thấy vốn từ của người song ngữ gắn với nơi và lúc dùng, không phải là một kho chung.
Góc nhìn hôm nay: học ngoại ngữ vì những lý do thật
Câu chuyện "lợi thế song ngữ" là một bài học về cách một ý tưởng khoa học hấp dẫn có thể lan rộng nhanh hơn bằng chứng. Nhưng việc lợi thế nhận thức chưa được xác nhận không làm giảm giá trị của ngoại ngữ:
- Mở ra cơ hội học tập, nghề nghiệp, giao tiếp và đọc được những gì chưa được dịch.
- Hiểu một nền văn hoá khác từ bên trong.
- Với người lớn tuổi, học ngôn ngữ mới là một hoạt động trí tuệ có tính xã hội, mới lạ và thử thách, những thứ nói chung có ích cho tinh thần, dù chưa có bằng chứng riêng rằng nó ngăn được sa sút trí tuệ.
Nói gọn: hãy học hay dạy con thêm một thứ tiếng vì bạn muốn dùng nó, không phải vì lời hứa nó sẽ làm não thông minh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người song ngữ có trí nhớ tốt hơn không?
Chưa có bằng chứng vững cho điều này. Một số nghiên cứu ban đầu báo cáo lợi thế về kiểm soát chú ý, nhưng các nghiên cứu lớn hơn và phân tích tổng hợp sau khi điều chỉnh sai lệch công bố phần lớn không thấy lợi thế. Về trí nhớ riêng, kết quả không nhất quán.
Nói hai thứ tiếng có giúp phòng sa sút trí tuệ không?
Một số nghiên cứu nhìn lại hồ sơ bệnh nhân cho thấy người song ngữ khởi phát triệu chứng muộn hơn khoảng bốn năm. Tuy nhiên, các nghiên cứu theo dõi người khoẻ mạnh qua nhiều năm phần lớn không xác nhận điều này. Song ngữ không nằm trong danh sách 14 yếu tố nguy cơ của Uỷ ban Lancet năm 2024.
Dạy trẻ hai ngôn ngữ cùng lúc có làm trẻ chậm nói không?
Không. Trẻ song ngữ đạt các mốc ngôn ngữ trong khoảng bình thường, dù vốn từ trong từng ngôn ngữ có thể ít hơn. Nếu trẻ chậm nói ở cả hai ngôn ngữ, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì quy cho việc học song ngữ.
Lợi thế song ngữ là gì?
Lợi thế song ngữ là giả thuyết cho rằng việc liên tục kiểm soát hai ngôn ngữ giúp người song ngữ giỏi hơn trong các nhiệm vụ chú ý và chuyển đổi. Giả thuyết này từng rất phổ biến nhưng hiện bị tranh cãi mạnh vì nhiều nghiên cứu lặp lại không thành công.
