Lời bài hát nhớ lâu hơn bài học vì nó được "khoá" bởi ba lớp cùng lúc: giai điệu, nhịp và vần. Mỗi lớp giới hạn những chữ có thể xuất hiện ở từng chỗ, nên khi quên một chữ, giai điệu và vần gần như tự gợi lại. Thêm vào đó, ta nghe một bài hát hàng chục, hàng trăm lần một cách thoải mái, trong khi bài học thường chỉ đọc vài lần trong căng thẳng. Tuy vậy, nghiên cứu cho thấy hát không phải phép màu: giai điệu chỉ giúp khi đơn giản và lặp lại, và thuộc lời không có nghĩa là hiểu.
Ba lớp khoá giữ chặt từng chữ
Nhà tâm lý học David Rubin, trong cuốn "Trí nhớ trong truyền thống truyền miệng" (1995), nghiên cứu cách người ta thuộc những bản trường ca, bài hát dân gian dài hàng trăm câu mà không cần chữ viết. Ông chỉ ra bí quyết không nằm ở trí nhớ siêu phàm, mà ở các ràng buộc chồng lên nhau:
| Lớp ràng buộc | Giới hạn điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhịp | Số âm tiết, chỗ nhấn | Một câu lục bát phải đủ sáu rồi tám tiếng |
| Vần | Âm cuối hoặc âm ở vị trí cố định | Tiếng thứ sáu câu bát vần với tiếng cuối câu lục |
| Giai điệu | Độ cao, độ dài từng nốt, chỗ ngắt | Một chữ thanh huyền khó đặt vào nốt cao vút |
| Ý nghĩa và hình ảnh | Chữ phải hợp với câu chuyện | Đang kể chuyện con cò thì không tự nhiên nhảy sang máy bay |
Khi quên một chữ trong bài hát, ta không phải tìm trong toàn bộ vốn từ. Ta chỉ cần tìm một chữ có đúng số tiếng, đúng vần, đúng thanh điệu hợp với nốt nhạc và hợp nghĩa. Số chữ thoả mãn tất cả thường chỉ có một hai, nên chữ đúng "tự bật ra". Một đoạn văn xuôi trong sách giáo khoa không có những lớp khoá này; quên một chữ là có hàng trăm khả năng thay thế.
Tiếng Việt có lợi thế đặc biệt: là ngôn ngữ có thanh điệu, chữ và nhạc gắn với nhau chặt hơn nhiều ngôn ngữ khác. Người Việt thuộc ca dao, thuộc Truyện Kiều hàng trăm câu, phần lớn nhờ thể lục bát với nhịp và vần chặt chẽ.
Giai điệu giúp nhớ khi nào: thí nghiệm của Wanda Wallace
Năm 1994, nhà tâm lý học Wanda Wallace thử nghiệm một câu hỏi đơn giản: cùng một bài thơ dài kiểu ballad, học bằng cách nghe đọc hay nghe hát thì nhớ tốt hơn?
- Khi giai điệu đơn giản và lặp lại giống nhau qua các đoạn, người nghe hát nhớ lời tốt hơn người nghe đọc.
- Khi giai điệu thay đổi ở mỗi đoạn hoặc khó học, lợi thế biến mất, thậm chí hát còn làm nhớ kém hơn vì người nghe phải học cả nhạc lẫn lời.
Kết luận của Wallace: giai điệu giúp nhớ khi bản thân giai điệu đã dễ thuộc, để nó trở thành cái khung cho lời bám vào. Đó là lý do bài hát thiếu nhi, quảng cáo hay khẩu hiệu thường dùng những giai điệu đơn giản, lặp đi lặp lại. Bài hát học bảng chữ cái tiếng Anh nổi tiếng dùng chung giai điệu với bài "Twinkle Twinkle Little Star", một giai điệu trẻ con học rất dễ.
Nhưng hát không phải lúc nào cũng tốt hơn nói
Không phải nghiên cứu nào cũng thấy lợi thế của hát. Năm 2007, nhóm của Isabelle Peretz ở Canada cho người tham gia học lời một bài hát mới theo hai cách, hát hoặc nói, và không thấy cách hát giúp thuộc lời nhanh hơn. Cách giải thích hợp lý là: khi học một bài hát mới, giai điệu là thêm một thứ phải nhớ. Lợi thế của nhạc thường thể hiện về lâu dài, khi giai điệu đã quen và trở thành khung gợi nhớ.
Ngoài ra còn yếu tố đơn giản nhất: số lần lặp lại. Một bài hát được yêu thích có thể được nghe hàng trăm lần trong vài tháng, ở quán cà phê, trên xe buýt, trong đám cưới. Không ai đọc bài lịch sử nhiều lần như thế, lại còn đọc trong tâm trạng vui vẻ, không áp lực. Một phần lớn "phép màu" của lời bài hát thực chất là phép màu của sự lặp lại.
Nhạc và trí nhớ lâu năm
Có những quan sát cảm động về sức bền của ký ức âm nhạc. Nhiều người chăm sóc người cao tuổi bị suy giảm trí nhớ kể rằng ông bà không còn nhớ tên con cháu nhưng vẫn hát trọn vẹn bài hát thời trẻ. Một nghiên cứu năm 2015 của Jörn-Henrik Jacobsen và cộng sự gợi ý rằng những vùng não liên quan tới ký ức âm nhạc lâu năm có thể ít bị ảnh hưởng hơn trong giai đoạn đầu của bệnh Alzheimer. Đây là hướng nghiên cứu còn mới, nhưng phù hợp với kinh nghiệm thực tế.
Bài hát gắn với tuổi thiếu niên và thanh niên cũng thường được nhớ đặc biệt rõ, phù hợp với hiện tượng đỉnh hồi tưởng: giai đoạn từ khoảng 10 đến 30 tuổi để lại nhiều ký ức hơn các giai đoạn khác. Không ngạc nhiên khi nhạc của thời mình "đôi mươi" luôn có vẻ hay nhất.
Thuộc lời không có nghĩa là hiểu
Lời bài hát được nhớ nguyên văn, theo đúng thứ tự, nhưng đó là trí nhớ kiểu "chuỗi". Rất nhiều người hát một bài suốt nhiều năm mà không để ý nghĩa của một câu, hoặc hát sai một chữ mà vẫn thấy hợp lý. Khi bị hỏi câu ở giữa bài, ta thường phải hát lại từ đầu đoạn mới tới được.
Đây là điểm cần nhớ khi dùng bài hát để học:
- Phù hợp: những thứ cần nhớ nguyên văn và theo thứ tự, như bảng chữ cái, tên các tháng bằng tiếng Anh, các bước của một quy trình, một bài thơ phải học thuộc.
- Không phù hợp: những thứ cần hiểu và vận dụng, như nguyên lý vật lý, lập luận lịch sử, cách giải bài toán. Thuộc lòng một câu định nghĩa bằng giai điệu không giúp làm được bài tập.
Mẹo đặt câu có vần để nhớ công thức, một kỹ thuật rất phổ biến trong học sinh Việt Nam, được bàn riêng ở các wiki về kỹ thuật ghi nhớ trong hệ. Ở đây chỉ cần nhớ: vần và nhịp giúp giữ trình tự, hiểu bài vẫn phải học theo cách khác.
Thử ngay: hát hay đọc
Chọn hai khổ thơ bạn chưa thuộc, mỗi khổ khoảng bốn đến tám dòng, độ dài tương đương. Ví dụ hai khổ trong một bài thơ ở sách Ngữ văn.
- Khổ thứ nhất: đọc to năm lần.
- Khổ thứ hai: ghép vào một giai điệu bạn đã thuộc lòng (một bài hát thiếu nhi chẳng hạn), hát năm lần.
- Không ôn lại. Ngày hôm sau, viết lại cả hai khổ từ trí nhớ.
- Một tuần sau, viết lại lần nữa.
Nhiều người sẽ thấy khổ hát giữ được trình tự tốt hơn sau một tuần, đặc biệt khi giai điệu khớp nhịp với lời. Cũng có người thấy hát mất công hơn mà không lợi bao nhiêu, nhất là khi phải gượng ép lời vào nhạc. Kết quả của riêng bạn sẽ cho biết mẹo này có hợp với mình không.
Góc nhìn hôm nay: dùng sức mạnh của nhịp và vần cho đúng chỗ
Cha ông ta đã dùng nhịp và vần để truyền kiến thức từ đời này sang đời khác: ca dao về thời tiết, mùa màng ("Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm"), tục ngữ về cách đối nhân xử thế. Đó là cách lưu trữ tri thức của một xã hội ít sách vở.
Ngày nay, với người học, bài học là dùng nhịp và vần cho những thứ cần nhớ nguyên văn, còn kiến thức cần hiểu thì phải tự giải thích, tự đố, tự làm bài. Với phụ huynh, những bài hát thiếu nhi, bài đồng dao không chỉ để vui: chúng là cách tự nhiên để trẻ nhỏ làm quen với nhịp điệu ngôn ngữ, đếm số và nhớ trình tự.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lời bài hát dễ nhớ hơn bài học?
Vì lời bài hát được giữ bởi nhiều lớp ràng buộc cùng lúc: giai điệu, nhịp, vần và ý nghĩa, giúp chữ đúng tự bật ra khi cố nhớ. Ngoài ra ta nghe bài hát rất nhiều lần trong tâm trạng thoải mái, trong khi bài học thường chỉ đọc vài lần dưới áp lực.
Học bằng cách hát có giúp nhớ bài không?
Có thể giúp với những nội dung cần nhớ nguyên văn và theo thứ tự, nếu giai điệu đơn giản và đã quen. Với bài hát mới hoặc giai điệu phức tạp, hát không chắc tốt hơn đọc. Với kiến thức cần hiểu và vận dụng, hát không thay thế được việc học hiểu.
Vì sao người già quên nhiều thứ nhưng vẫn nhớ bài hát cũ?
Ký ức về bài hát quen thuộc từ lâu được củng cố qua rất nhiều lần nghe và hát, lại gắn với cảm xúc. Một số nghiên cứu gợi ý những vùng não liên quan đến ký ức âm nhạc lâu năm có thể ít bị ảnh hưởng hơn ở giai đoạn đầu của bệnh Alzheimer, dù hướng nghiên cứu này còn mới.
Vì sao thơ lục bát dễ thuộc?
Thể lục bát có nhịp cố định sáu tám tiếng và quy luật vần rõ ràng, khiến mỗi chỗ trong câu chỉ có ít chữ phù hợp. Khi quên một chữ, nhịp và vần giúp thu hẹp lựa chọn, nên chữ đúng dễ hiện lại. Đây là lý do nhiều người thuộc hàng trăm câu Truyện Kiều.
