Nam hay nữ nhớ giỏi hơn không có câu trả lời một chữ. Các tổng hợp nghiên cứu lớn cho thấy trung bình phụ nữ nhỉnh hơn ở trí nhớ sự kiện với chữ nghĩa và khuôn mặt, còn nam giới nhỉnh hơn ở một số nhiệm vụ không gian như xoay hình trong đầu. Nhưng những khác biệt này nhỏ, hai nhóm chồng lấn lên nhau rất nhiều, và khác biệt giữa hai người cùng giới lớn hơn nhiều so với khác biệt trung bình giữa nam và nữ. Biết giới tính của một người gần như không cho biết trí nhớ của người đó tốt hay kém.
Tổng hợp lớn nhất nói gì
Năm 2019, Martin Asperholm, Agneta Herlitz và cộng sự ở Viện Karolinska, Thuỵ Điển, công bố một phân tích tổng hợp hơn sáu trăm nghiên cứu về khác biệt giới trong trí nhớ sự kiện, tức là nhớ những gì đã trải qua hoặc đã được cho xem, với hơn một triệu người tham gia.
| Loại nhiệm vụ | Xu hướng trung bình | Độ lớn khác biệt |
|---|---|---|
| Nhớ danh sách từ, nhớ đoạn văn | Nữ nhỉnh hơn | Nhỏ |
| Nhớ khuôn mặt | Nữ nhỉnh hơn, rõ hơn khi nhớ mặt phụ nữ | Nhỏ |
| Nhớ đồ vật, hình ảnh dễ gọi tên | Nữ nhỉnh hơn | Nhỏ |
| Nhớ vị trí, lộ trình, hình trừu tượng | Nam nhỉnh hơn ở một số nhiệm vụ | Nhỏ |
Kết luận này khớp với nhiều nghiên cứu trước đó, như các kết quả từ nghiên cứu theo dõi dân số Betula ở Thuỵ Điển công bố cuối thập niên 1990. Điều quan trọng không nằm ở chiều của khác biệt, mà ở chữ "nhỏ".
"Nhỏ" nghĩa là nhỏ đến đâu
Các nhà thống kê đo độ lớn khác biệt bằng một chỉ số gọi là kích thước hiệu ứng. Với khác biệt được xếp vào loại nhỏ, hình dung thế này:
- Nếu vẽ phân bố điểm trí nhớ của nam và nữ thành hai đường cong hình chuông, chúng chồng lên nhau khoảng chín phần mười.
- Chọn ngẫu nhiên một người nữ và một người nam, khả năng người nữ nhớ danh sách từ tốt hơn chỉ nhỉnh hơn năm mươi phần trăm một chút, không phải "chắc chắn hơn".
- Trong một lớp học, sẽ có rất nhiều bạn nam nhớ bài tốt hơn phần lớn các bạn nữ, và ngược lại.
Năm 2005, nhà tâm lý học Janet Hyde tổng hợp các phân tích về khác biệt giới trong nhiều đặc điểm tâm lý và đề xuất giả thuyết tương đồng giới: ở phần lớn các đặc điểm, nam và nữ giống nhau nhiều hơn khác nhau, khác biệt thường nhỏ hoặc gần bằng không. Trí nhớ là một ví dụ điển hình.
Xoay hình trong đầu: khác biệt lớn nhất, và có thể rèn được
Khác biệt giới rõ nhất trong lĩnh vực nhận thức thường được ghi nhận ở xoay hình trong đầu: nhìn hai hình khối ba chiều và đoán xem chúng có phải là cùng một hình bị xoay đi hay không. Từ thập niên 1990, các phân tích tổng hợp cho thấy nam giới trung bình làm tốt hơn với khoảng cách lớn hơn hẳn các khác biệt về trí nhớ.
Nhưng có một phát hiện quan trọng không kém: kỹ năng không gian rèn luyện được. Một phân tích tổng hợp năm 2013 của David Uttal và cộng sự cho thấy luyện tập, kể cả trong thời gian ngắn, cải thiện rõ kỹ năng không gian, và hiệu quả còn kéo dài, chuyển được sang các nhiệm vụ tương tự. Một phần khác biệt giới có thể liên quan đến việc trẻ em trai và gái thường được cho chơi những đồ chơi và hoạt động khác nhau từ nhỏ: xếp hình, lắp ráp, thể thao dùng bóng.
Vì sao có khác biệt: còn nhiều điều chưa rõ
Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết, phần lớn chưa được kiểm chứng đầy đủ:
- Khả năng ngôn ngữ: phụ nữ trung bình nhỉnh hơn ở một số kỹ năng ngôn ngữ, và nhiều nhiệm vụ trí nhớ có thể được hỗ trợ bằng cách gọi tên, mô tả bằng lời. Điều này có thể giải thích một phần lợi thế ở trí nhớ chữ nghĩa và đồ vật.
- Sự chú ý và kinh nghiệm: người ta nhớ tốt hơn những gì mình quan tâm và tiếp xúc nhiều. Kinh nghiệm này chịu ảnh hưởng lớn của văn hoá và vai trò xã hội.
- Yếu tố sinh học: hormone và cấu trúc não được nghiên cứu nhiều, nhưng mối liên hệ cụ thể với trí nhớ hằng ngày còn chưa rõ và dễ bị thổi phồng trong báo chí.
Cần cảnh giác với những bài viết kiểu "não đàn ông và não đàn bà khác nhau hoàn toàn". Nghiên cứu hình ảnh não cho thấy khác biệt trung bình về một số vùng, nhưng phần lớn bộ não không xếp gọn vào hai loại "nam" và "nữ", và khác biệt về cấu trúc không tự động chuyển thành khác biệt về năng lực.
Hiệu ứng mối đe doạ định kiến: một ví dụ của khủng hoảng tái lập
Năm 1999, Steven Spencer, Claude Steele và Diane Quinn công bố nghiên cứu cho thấy khi phụ nữ được nhắc rằng bài kiểm tra toán "thường có khác biệt giới", họ làm bài kém hơn; khi được nói bài không có khác biệt giới, khoảng cách biến mất. Hiện tượng này được gọi là mối đe doạ định kiến, và được dẫn rất rộng rãi để giải thích khác biệt giới ở nhiều lĩnh vực.
Theo thời gian, khi soi kỹ lại:
- Năm 2015, Paulette Flore và Jelte Wicherts phân tích các nghiên cứu về hiện tượng này ở nữ sinh và tìm thấy dấu hiệu sai lệch công bố: nghiên cứu nhỏ có kết quả mạnh được đăng nhiều hơn.
- Một nghiên cứu lặp lại quy mô lớn với học sinh trung học ở Hà Lan sau đó không tìm thấy hiệu ứng.
Điều này không có nghĩa định kiến không gây hại. Định kiến có thể ảnh hưởng tới việc chọn ngành, sự tự tin, cách thầy cô và bố mẹ khuyến khích trẻ qua nhiều năm. Chỉ là cơ chế "nhắc định kiến một câu là điểm tụt ngay" không vững như từng nghĩ.
Những định kiến đời thường về trí nhớ nam nữ
Trong đời sống, ta hay nghe: "phụ nữ nhớ dai, chuyện gì cũng nhớ", "đàn ông hay quên ngày kỷ niệm", "con gái học thuộc bài giỏi hơn con trai". Những câu này phần lớn phản ánh ai được giao việc gì hơn là năng lực bẩm sinh:
- Trong nhiều gia đình Việt Nam, người phụ nữ thường lo lịch giỗ chạp, sinh nhật, lịch tiêm chủng của con. Nhớ những thứ đó là do phải nhớ và quan tâm, không phải do não "chuyên dụng".
- Khi một người nam được giao trách nhiệm tương tự, như quản lý lịch họp của cả phòng, họ cũng nhớ tốt.
- Khác biệt điểm số giữa học sinh nam và nữ ở trường phụ thuộc nhiều vào thói quen học, sự chăm chỉ, cách đánh giá, không chỉ trí nhớ.
Thử ngay: so trí nhớ trong gia đình mà không chấm điểm ai
Chọn một buổi tối, cả nhà cùng xem một bức ảnh nhiều chi tiết trong 30 giây (ảnh một khu chợ, một bữa tiệc). Úp ảnh xuống, mỗi người ghi lại những gì nhớ được. Sau đó so danh sách: không phải để xem ai nhiều hơn, mà để xem mỗi người nhớ loại chi tiết nào. Người để ý màu sắc, người để ý số người, người để ý vị trí đồ vật. Bạn sẽ thấy sự đa dạng giữa các cá nhân rõ hơn bất kỳ ranh giới nam nữ nào.
Lưu ý: khi làm với trẻ em, đừng biến hoạt động thành cuộc thi hay so sánh con với anh chị em. Mục đích là tò mò về cách mỗi người nhìn thế giới.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu đúng về khác biệt giới trong trí nhớ có ý nghĩa thực tế:
- Với học sinh: đừng tự giới hạn mình bằng câu "con gái học hình không gian kém" hay "con trai không học thuộc được". Cả hai kỹ năng đều rèn luyện được.
- Với phụ huynh: cho cả con trai lẫn con gái chơi xếp hình, lắp ráp, đọc sách, kể chuyện. Trải nghiệm đa dạng quan trọng hơn giới tính.
- Với người đọc tin tức: khi gặp tiêu đề "nghiên cứu chứng minh nữ giới nhớ giỏi hơn nam giới", hãy hỏi khác biệt lớn đến đâu và đã được lặp lại chưa.
Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài viết của Janet Hyde về giả thuyết tương đồng giới, và cuốn "The Gendered Brain" của nhà thần kinh học Gina Rippon, một góc nhìn phê bình về nghiên cứu khác biệt não bộ theo giới.
Câu hỏi thường gặp
Nam hay nữ có trí nhớ tốt hơn?
Trung bình, phụ nữ nhỉnh hơn ở trí nhớ chữ nghĩa và khuôn mặt, nam giới nhỉnh hơn ở một số nhiệm vụ không gian. Tuy nhiên các khác biệt này nhỏ, hai nhóm chồng lấn rất nhiều, nên không thể đoán trí nhớ của một người dựa vào giới tính.
Vì sao phụ nữ hay nhớ ngày kỷ niệm hơn đàn ông?
Phần lớn là do vai trò và mức độ quan tâm. Trong nhiều gia đình, phụ nữ thường được giao việc nhớ lịch giỗ, sinh nhật, lịch học của con. Ai thường xuyên phụ trách những việc đó cũng sẽ nhớ tốt hơn, bất kể giới tính.
Kỹ năng không gian có rèn luyện được không?
Có. Phân tích tổng hợp năm 2013 cho thấy luyện tập cải thiện rõ kỹ năng không gian và hiệu quả kéo dài. Các hoạt động như xếp hình, lắp ráp, vẽ, chơi thể thao có bóng đều góp phần rèn kỹ năng này cho cả trẻ trai lẫn trẻ gái.
Mối đe doạ định kiến có thật không?
Hiện tượng được công bố năm 1999 cho thấy nhắc tới định kiến giới làm phụ nữ làm bài toán kém hơn. Tuy nhiên, các phân tích sau phát hiện dấu hiệu sai lệch công bố và một số nghiên cứu lặp lại lớn không tìm thấy hiệu ứng. Hiện nay giới khoa học thận trọng hơn với kết luận này.
