Hầu hết người lớn không nhớ được gì trước khoảng ba đến bốn tuổi, và chỉ nhớ lác đác những năm trước bảy tuổi. Hiện tượng này gọi là quên thời thơ ấu. Lý do không phải trẻ nhỏ không có trí nhớ, mà vì bộ não, ngôn ngữ và ý thức về bản thân của trẻ còn đang hình thành, nên ký ức thời đó được cất theo cách mà người lớn khó tìm lại. Nhiều "ký ức lúc hai tuổi" mà ta tưởng có thật ra được dựng lại từ ảnh và lời kể của gia đình.
Ký ức đầu đời của bạn có từ lúc mấy tuổi
Hãy thử ngay: viết ra ký ức sớm nhất mà bạn có, càng chi tiết càng tốt, rồi tự hỏi ba câu. Lúc ấy mình mấy tuổi, dựa vào đâu mà biết? Trong ký ức, mình nhìn cảnh bằng mắt mình hay thấy mình từ bên ngoài như trong một bức ảnh? Có tấm ảnh hay câu chuyện gia đình nào kể đúng cảnh đó không?
Nếu bạn thấy chính mình từ bên ngoài, hoặc cảnh đó trùng với một tấm ảnh trong album nhà, rất có thể đó là ký ức được dựng lại sau này chứ không phải được ghi từ đôi mắt đứa trẻ năm ấy. Điều đó không làm nó kém quý, chỉ là nó có nguồn gốc khác.
Các khảo sát ở nhiều nước cho kết quả khá giống nhau: ký ức sớm nhất của người lớn trung bình rơi vào khoảng ba đến ba tuổi rưỡi. Năm 2018, nhóm của Shazia Akhtar và Martin Conway ở Anh khảo sát hơn sáu nghìn người và thấy gần bốn mươi phần trăm cho rằng mình có ký ức từ hai tuổi trở xuống, thậm chí dưới một tuổi. Các tác giả cho rằng phần lớn những ký ức này nhiều khả năng là hư cấu, được ghép từ ảnh, lời kể và hiểu biết chung về tuổi thơ.
Trẻ nhỏ có trí nhớ, chỉ là nó không ở lại
Quên thời thơ ấu không có nghĩa trẻ nhỏ không nhớ. Em bé vài tháng tuổi đã nhận ra giọng mẹ, nhớ cách đá chân làm chiếc chuông treo nôi kêu. Trẻ hai tuổi kể được chuyện hôm qua đi sở thú. Trẻ ba tuổi có thể kể lại một chuyến về quê ăn Tết vài tháng trước.
Điều thú vị là những ký ức đó vẫn tồn tại một thời gian rồi mới biến mất. Nhà tâm lý học Patricia Bauer và cộng sự ở Đại học Emory (Mỹ) ghi âm các cuộc trò chuyện giữa mẹ và con lúc trẻ ba tuổi về những sự kiện gần đây, rồi hỏi lại các em vài năm sau. Trẻ khoảng năm đến bảy tuổi vẫn nhớ được phần lớn những sự kiện ấy, nhưng tới tám, chín tuổi thì phần nhớ được giảm rõ, và chi tiết cũng nghèo đi. Nói cách khác, ký ức tuổi lên ba bị "rơi rụng" trong những năm tiểu học.
Các giả thuyết giải thích
Hồi hải mã còn non và tế bào thần kinh mới
Hồi hải mã là vùng não quan trọng để ghi nhận ký ức sự kiện. Ở trẻ nhỏ, vùng này còn đang phát triển và sinh ra rất nhiều tế bào thần kinh mới. Năm 2014, nhóm của Paul Frankland ở Toronto công bố thí nghiệm trên chuột cho thấy khi tốc độ sinh tế bào mới cao, chuột quên nhanh hơn những gì đã học; khi giảm tốc độ này ở chuột con, chúng giữ ký ức lâu hơn. Giả thuyết là tế bào mới chen vào các mạch cũ, làm đường vào ký ức cũ bị xáo trộn. Đây là kết quả trên động vật, chưa thể kiểm tra trực tiếp ở người.
Chưa có "cái tôi" để gắn ký ức vào
Ký ức tự truyện, tức ký ức về những gì xảy ra với chính mình, cần một khái niệm về bản thân. Trẻ thường bắt đầu nhận ra mình trong gương ở khoảng 18 đến 24 tháng tuổi. Một số nhà nghiên cứu cho rằng trước khi có ý thức "đây là tôi", trải nghiệm khó được sắp xếp thành câu chuyện của một người.
Ngôn ngữ và cách kể chuyện
Ký ức người lớn được tổ chức phần lớn qua lời kể. Trẻ chưa đủ từ ngữ để mã hoá trải nghiệm theo cách mà người lớn sau này dùng để tìm lại. Có những nghiên cứu cho thấy khi được hỏi lại một sự kiện từ lúc nhỏ, trẻ thường chỉ dùng những từ mà các em đã biết vào thời điểm xảy ra sự kiện, không dùng từ học được sau này. Ký ức dường như bị "khoá" trong ngôn ngữ của lúc đó.
Văn hoá kể chuyện trong gia đình
Nhà tâm lý học Qi Wang ở Đại học Cornell nghiên cứu nhiều năm về ký ức tự truyện ở các nền văn hoá. Bà ghi nhận rằng người lớn ở một số nước châu Á có ký ức sớm nhất muộn hơn một chút so với người Âu Mỹ, và ký ức thường xoay quanh gia đình, tập thể hơn là cảm xúc cá nhân. Bà liên hệ điều này với cách cha mẹ trò chuyện với con: những gia đình hay cùng con kể lại chi tiết, hỏi "con thấy thế nào", thì con thường có ký ức sớm hơn và phong phú hơn. Mức chênh giữa các nền văn hoá là vài tháng, không phải vài năm.
So sánh các giả thuyết
| Giả thuyết | Ý chính | Bằng chứng mạnh nhất | Điểm còn bỏ ngỏ |
|---|---|---|---|
| Não đang phát triển | Hồi hải mã và tế bào thần kinh mới làm ký ức cũ khó truy cập | Thí nghiệm trên chuột | Khó kiểm chứng trực tiếp ở người |
| Ý thức về bản thân | Chưa có "cái tôi" để gắn ký ức | Thời điểm nhận ra mình trong gương trùng với giai đoạn ký ức bắt đầu | Mối liên hệ chưa chứng minh là nhân quả |
| Ngôn ngữ | Thiếu từ ngữ để mã hoá theo cách người lớn tìm lại | Trẻ kể lại bằng vốn từ lúc xảy ra sự kiện | Không giải thích hết các ký ức hình ảnh, cảm giác |
| Văn hoá gia đình | Cách cha mẹ trò chuyện ảnh hưởng ký ức đầu đời | Khác biệt giữa các nền văn hoá và gia đình | Chênh lệch chỉ vài tháng |
Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng không giả thuyết nào giải thích một mình; quên thời thơ ấu có lẽ là kết quả cộng dồn của cả bốn.
Ký ức thời thơ ấu có thật sự mất hẳn không
Đây là câu hỏi còn mở. Một số thí nghiệm gần đây trên chuột cho thấy ký ức học được lúc chuột còn non, tưởng đã quên, có thể được kích hoạt lại bằng cách kích thích đúng nhóm tế bào thần kinh đã tham gia lúc học. Nếu điều này đúng ở người, thì ký ức tuổi thơ có thể không bị xoá mà chỉ mất đường vào. Nhưng ở người, chưa có cách nào kiểm tra điều này một cách đáng tin.
Dù không còn nhớ, những năm đầu đời vẫn để lại dấu ấn: ngôn ngữ, thói quen, cách gắn bó với người thân, cảm giác an toàn hay lo sợ. Trí nhớ ẩn và kỹ năng hình thành lúc nhỏ vẫn theo ta suốt đời, chỉ không kèm theo cảnh "tôi nhớ lúc đó".
Cẩn thận với "khôi phục ký ức tuổi thơ"
Có những dịch vụ quảng cáo dùng thôi miên hay kỹ thuật tưởng tượng để "tìm lại" ký ức lúc một, hai tuổi, thậm chí lúc sinh ra. Tâm lý học nhận thức đã chỉ ra rằng những kỹ thuật này có nguy cơ cao tạo ra ký ức không có thật, mà người trải qua lại tin rất chắc. Nếu bạn có nỗi đau hay khó khăn liên quan đến tuổi thơ, hãy tìm nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần có chứng chỉ hành nghề, không tìm "thầy".
Góc nhìn hôm nay: cha mẹ làm được gì
Bạn không thể giúp con nhớ mãi những năm lên hai, lên ba, và cũng không cần lo vì điều đó. Nhưng nghiên cứu về cách trò chuyện cho thấy vài việc đơn giản giúp trẻ có ký ức phong phú hơn khi lớn hơn một chút:
- Sau một chuyến đi, cùng con kể lại: mình đi đâu, gặp ai, con thích gì nhất, lúc nào con thấy sợ.
- Hỏi câu mở ("rồi sao nữa?") thay vì chỉ hỏi có hoặc không.
- Nối chuyện với cảm xúc của con, nhưng không áp cảm xúc của mình lên ("con vui lắm đúng không?").
- Giữ vài món đồ, vài tấm ảnh và cùng con xem lại thỉnh thoảng; biết rằng ký ức hình thành từ đó là ký ức được kể lại, và điều ấy hoàn toàn ổn.
Muốn đọc thêm, các sách của Patricia Bauer về sự phát triển trí nhớ ở trẻ và các công trình của Qi Wang về ký ức và văn hoá là điểm khởi đầu tốt cho người đọc tiếng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không ai nhớ được lúc mình hai tuổi?
Vì ở tuổi đó, vùng não ghi ký ức sự kiện, ý thức về bản thân và ngôn ngữ của trẻ còn đang phát triển. Ký ức thời ấy có tồn tại một thời gian nhưng thường rơi rụng trong những năm tiểu học và người lớn khó tìm lại.
Ký ức sớm nhất thường ở tuổi nào?
Các khảo sát cho thấy ký ức sớm nhất của người lớn trung bình rơi vào khoảng ba đến ba tuổi rưỡi. Chênh lệch giữa các cá nhân và nền văn hoá có, nhưng thường chỉ vài tháng.
Nhớ được chuyện lúc một tuổi có phải là thật không?
Rất ít khả năng. Một khảo sát năm 2018 ở Anh cho thấy những người tin mình nhớ chuyện từ hai tuổi trở xuống nhiều khả năng đang nhớ một hình ảnh dựng lại từ ảnh và lời kể của gia đình. Điều này không có nghĩa họ nói dối; ký ức dựng lại vẫn có cảm giác rất thật.
Quên thời thơ ấu có phải là bệnh không?
Không. Đây là hiện tượng bình thường gặp ở hầu như mọi người. Chỉ khi một người quên những sự kiện lớn ở tuổi đi học, hoặc mất ký ức sau chấn thương, mới cần tìm hiểu nguyên nhân với bác sĩ.
Cha mẹ có thể giúp con nhớ tuổi thơ tốt hơn không?
Có thể giúp trẻ có ký ức phong phú hơn khi lớn hơn một chút bằng cách thường xuyên cùng con kể lại các sự kiện, hỏi câu mở và nói về cảm xúc. Nghiên cứu cho thấy trẻ ở những gia đình hay trò chuyện như vậy có ký ức sớm và chi tiết hơn.
