Quên có ích: vì sao bộ não cần bỏ bớt ký ức để làm việc tốt hơn

Quên có ích vì bộ não không được thiết kế để lưu trữ mọi thứ như một kho lưu trữ, mà để giúp ta hành động đúng trong hiện tại. Bỏ bớt những chi tiết cũ, ít dùng hay đã lỗi thời giúp ta tìm nhanh cái cần, cập nhật thông tin mới mà không bị cái cũ chen ngang, và rút ra quy luật chung thay vì chết chìm trong từng trường hợp riêng. Nhiều nhà khoa học hiện nay coi quên là một phần của trí nhớ khoẻ mạnh, không phải dấu hiệu hỏng hóc.

Một người không quên được sẽ sống thế nào

Năm 1942, nhà văn Argentina Jorge Luis Borges viết truyện ngắn "Funes, người nhớ dai". Sau một tai nạn, chàng trai Funes nhớ mọi thứ: từng chiếc lá trên từng cây, hình dạng mây vào một buổi sáng cụ thể. Nhưng Funes gần như không suy nghĩ được, vì để nghĩ cần bỏ qua khác biệt và gom lại cái chung. Con chó nhìn nghiêng lúc 3 giờ 14 phút và con chó ấy nhìn thẳng lúc 3 giờ 15 phút, với Funes là hai thứ khác nhau.

Đó là tiểu thuyết, nhưng đời thật có một trường hợp gần giống. Nhà tâm lý học Liên Xô Alexander Luria theo dõi suốt khoảng ba mươi năm một người đàn ông ông gọi là "S." (Solomon Shereshevsky), có thể nhớ những bảng số dài và giữ chúng rất lâu. Trong cuốn sách viết về S., Luria mô tả ông gặp khó khăn với việc hiểu ẩn dụ, đọc thơ hay nắm ý chính của một đoạn văn, vì từng chữ đều kéo theo quá nhiều hình ảnh và liên tưởng. S. còn tìm cách "xoá" những bảng số đã nhớ, ví dụ tưởng tượng viết chúng lên giấy rồi đốt đi. Một trí nhớ không biết bỏ hoá ra là gánh nặng.

Lợi ích thứ nhất: tìm nhanh cái cần

Hãy nghĩ tới chuyện đỗ xe máy ở chợ hay ở bãi xe chung cư. Nếu bạn nhớ rõ như nhau chỗ đỗ của mọi ngày trong năm, mỗi lần tan chợ bạn phải lục qua hàng trăm ký ức gần giống hệt nhau để tìm chỗ của hôm nay. Việc chỗ đỗ hôm qua mờ đi chính là thứ giúp chỗ đỗ hôm nay nổi lên.

Robert Bjork và Elizabeth Bjork, hai nhà tâm lý học ở Đại học California tại Los Angeles, đề xuất từ năm 1992 một cách nhìn được nhiều người dùng: mỗi ký ức có hai thứ "sức mạnh". Sức mạnh lưu trữ cho biết nó đã được học kỹ đến đâu, gần như không mất đi. Sức mạnh truy xuất cho biết lúc này gọi nó ra dễ hay khó, và cái này lên xuống liên tục. Quên, theo cách nhìn này, chủ yếu là sức mạnh truy xuất giảm xuống để nhường chỗ cho cái đang cần. Đó cũng là lý do học lại một thứ từng biết nhanh hơn học từ đầu.

Lợi ích thứ hai: cập nhật mà không rối

Thế giới thay đổi liên tục: bạn chuyển nhà, đổi số điện thoại, công ty đổi quy trình, con đường quen bị cấm rẽ trái. Một trí nhớ giữ cái cũ quá chặt sẽ liên tục kéo bạn về thói quen cũ. Người mới chuyển nhà mà tan làm cứ chạy xe về nhà cũ là ví dụ quen thuộc của cái cũ chưa chịu lùi.

Năm 1994, Michael Anderson cùng hai vợ chồng Bjork công bố một hiện tượng gọi là quên do truy xuất. Khi người ta luyện nhớ lại một vài thứ trong một nhóm, những thứ cùng nhóm không được luyện bị nhớ kém đi so với bình thường. Ví dụ, nếu luyện nhớ "trái cây: cam", thì "trái cây: chuối" lại khó nhớ hơn. Các tác giả giải thích rằng não chủ động kìm những ứng viên đang tranh chỗ để cái được chọn nổi lên. Nghe như một khuyết điểm, nhưng chính cơ chế này giúp ta gọi ra đúng mật khẩu mới thay vì cả chục mật khẩu cũ.

Lợi ích thứ ba: thấy cái chung thay vì từng cái riêng

Năm 2017, hai nhà thần kinh học người Canada Blake Richards và Paul Frankland viết một bài tổng quan trên tạp chí Neuron, lập luận rằng mục tiêu của trí nhớ không phải là lưu đúng từng chi tiết mà là giúp ra quyết định tốt. Theo họ, quên giúp não khỏi "học thuộc" quá khít từng trường hợp cũ, nhờ đó dễ khái quát hoá sang tình huống mới. Họ so sánh điều này với một kỹ thuật trong máy học, nơi người ta cố tình làm mô hình bớt nhớ chi tiết để nó đoán tốt hơn với dữ liệu chưa gặp.

Ví dụ gần gũi: một em bé học chữ "chó" qua con chó nhà mình, con chó hàng xóm, con chó trong tranh. Em không cần nhớ từng con một; em cần rút ra "chó" là gì. Nếu em giữ chặt từng hình ảnh, em sẽ khó gọi tên con chó lạ đầu tiên gặp ngoài đường.

Bài của Richards và Frankland là một lập luận lý thuyết tổng hợp nhiều nghiên cứu, không phải một thí nghiệm chứng minh dứt khoát. Nhưng nó phản ánh chuyển biến lớn trong cách giới nghiên cứu nhìn chuyện quên.

Não quên chủ động bằng cách nào

Có bằng chứng rằng quên không chỉ là để mặc ký ức mờ đi, mà còn có những quá trình sinh học chủ động làm việc đó. Vài hướng đáng chú ý:

• Tế bào thần kinh mới ở hồi hải mã. Năm 2014, nhóm của Frankland công bố trên tạp chí Science các thí nghiệm trên chuột: tăng sinh tế bào thần kinh mới ở hồi hải mã (ví dụ cho chuột chạy bánh xe) làm chúng quên nhanh hơn những gì đã học trước đó. Giả thuyết là tế bào mới chen vào mạch cũ, làm "đường dây" cũ khó truy cập. Đây là kết quả trên chuột; ở người, việc hồi hải mã có sinh tế bào mới ở tuổi trưởng thành hay không còn đang tranh luận.
• Cắt tỉa kết nối. Các khớp thần kinh ít được dùng có thể yếu đi hoặc bị loại bỏ, giúp những đường dẫn hay dùng nổi bật hơn.
• Tín hiệu quên ở ruồi giấm. Các nghiên cứu trên ruồi giấm từ đầu thập niên 2010 tìm thấy những con đường hoá học dường như chuyên để xoá dần ký ức mới học. Kết quả này gợi ý quên có "bộ máy" riêng, nhưng việc áp sang người vẫn còn xa.

Bảng: khi nào quên giúp ta, khi nào quên hại ta

Thử ngay: thấy quên do truy xuất trên chính mình

Nhờ một người đọc cho bạn ba nhóm, mỗi nhóm năm từ: năm loại trái cây, năm con vật, năm đồ dùng trong bếp. Sau đó bạn chỉ luyện nhớ lại ba từ đầu của nhóm trái cây, nói to vài lần. Mười phút sau, viết lại tất cả mười lăm từ. Nhiều người thấy hai từ trái cây không được luyện là những từ khó nhớ nhất, thậm chí khó hơn các từ ở nhóm không hề luyện. Kết quả mỗi người một khác, đây chỉ là phép thử tại nhà chứ không phải thí nghiệm chuẩn, nhưng nó cho bạn cảm nhận được việc nhớ cái này có thể làm mờ cái bên cạnh.

Bài học dùng được khi ôn thi: đừng chỉ ôn đi ôn lại vài phần mình thích trong một chương rồi bỏ mặc phần còn lại. Phần bị bỏ có thể bị kìm thêm chứ không chỉ đứng yên.

Góc nhìn hôm nay: bớt sợ quên

Nhiều người, nhất là sau tuổi 40, lo lắng mỗi lần quên một cái tên hay một cuộc hẹn. Hiểu rằng quên là chức năng bình thường giúp bớt căng thẳng, và chính căng thẳng lại làm trí nhớ kém đi. Câu hỏi đúng không phải "mình có quên không" mà là "mình có quên những thứ quan trọng, đang dùng hằng ngày, và có tệ đi nhanh không".

Nếu có các dấu hiệu như quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở chỗ quen, hỏi lại một câu nhiều lần trong ngày, khó làm việc quen thuộc như nấu món quen hay trả tiền điện, đổi tính, hoặc quên sau khi bị va đập đầu, nên đi khám chuyên khoa thần kinh, lão khoa hoặc tâm thần. Đó là loại quên khác hẳn loại quên có ích bàn trong bài này.

Muốn đọc thêm, cuốn sách của Luria về S. đã được dịch sang tiếng Anh với tên The Mind of a Mnemonist, và truyện "Funes, người nhớ dai" có trong nhiều tuyển tập truyện ngắn Borges bằng tiếng Việt.