Con người quên vì ba lý do chính, và chúng thường cùng lúc xảy ra: dấu vết ký ức yếu dần khi không được dùng tới, ký ức bị những thông tin giống nó chen lấn, hoặc ký ức vẫn còn nhưng não không tìm ra đường vào vì thiếu manh mối. Ngoài ra còn một lý do hay bị bỏ sót: nhiều thứ ta tưởng đã quên thật ra chưa bao giờ được ghi vào. Hiểu mình đang quên theo kiểu nào giúp chọn đúng cách chữa, thay vì chỉ trách "trí nhớ kém".
Trước khi quên: có thật là đã nhớ chưa?
Hãy thử ngay một việc nhỏ. Lấy giấy bút, không nhìn ví, vẽ lại mặt trước tờ 10.000 đồng: chân dung đặt bên nào, hình gì ở mặt sau, số in ở góc nào. Phần lớn người làm thử chỉ vẽ được rất ít, dù đã cầm tờ tiền ấy hàng nghìn lần.
Đó gần như là bản Việt của một thí nghiệm kinh điển. Năm 1979, Raymond Nickerson và Marilyn Adams cho người Mỹ vẽ lại đồng xu một cent, rồi cho họ chọn hình đúng giữa nhiều phương án gần giống nhau. Rất ít người chọn đúng. Kết luận không phải là họ "quên" đồng xu, mà là họ chưa từng mã hoá chi tiết của nó: để tiêu tiền, chỉ cần nhận ra màu và cỡ, não không tốn công lưu thêm.
Các nhà tâm lý gọi đây là thất bại mã hoá. Nó giải thích rất nhiều "lần quên" đời thường: quên tên người vừa được giới thiệu (vì lúc đó ta đang lo nghĩ mình sẽ nói gì), quên đã để chìa khoá ở đâu (vì đặt xuống trong lúc mải nghe điện thoại). Không có gì để quên, vì chẳng có gì được cất.
Lý do thứ nhất: dấu vết phai dần
Ý tưởng lâu đời nhất là ký ức giống vết mực, để lâu không dùng thì mờ. Cuối thế kỷ 19, Hermann Ebbinghaus tự học thuộc các chuỗi âm tiết vô nghĩa rồi đo xem bao lâu thì quên, và thấy phần lớn mất đi rất nhanh trong những giờ đầu rồi chậm lại. Đường cong ấy nổi tiếng tới mức có cả một bài riêng ở wiki khác; ở đây chỉ cần nhớ một điều: Ebbinghaus đo được tốc độ quên, chứ chưa chứng minh được nguyên nhân là do thời gian.
Thuyết phai dần khó kiểm chứng vì một lẽ đơn giản: không thể để người ta sống qua một khoảng thời gian mà không trải nghiệm gì khác. Thời gian trôi thì luôn kèm theo những thứ mới đổ vào đầu. Dù vậy, ở mức sinh học, các kết nối thần kinh không được củng cố quả thật có thể yếu đi, và một số nhà nghiên cứu cho rằng phai dần có vai trò thật, nhất là với ký ức mới, chưa ổn định.
Lý do thứ hai: bị chen lấn
Năm 1924, John Jenkins và Karl Dallenbach cho hai người tham gia học các âm tiết vô nghĩa rồi kiểm tra sau một đến tám giờ. Có lần họ đi ngủ ngay sau khi học, có lần họ thức và sinh hoạt bình thường. Kết quả: sau khi ngủ, họ nhớ nhiều hơn rõ rệt. Nếu chỉ có thời gian làm mờ ký ức, hai trường hợp lẽ ra phải như nhau. Thí nghiệm chỉ có hai người nên không thể coi là bằng chứng mạnh, nhưng nó mở ra hướng nghĩ rằng những gì xảy ra sau khi học mới quan trọng.
Từ đó hình thành thuyết nhiễu: ký ức giống nhau tranh nhau chỗ. Có hai chiều:
- Nhiễu xuôi: cái cũ cản cái mới. Đổi số điện thoại rồi mà lúc khai giấy tờ vẫn viết số cũ.
- Nhiễu ngược: cái mới đè cái cũ. Học xong tiếng Pháp, mấy từ tiếng Anh tương tự bỗng khó nhớ lại.
Nhiễu càng mạnh khi các thông tin càng giống nhau. Bạn có thể nhớ rõ bữa cơm Tết năm ngoái, nhưng gần như không phân biệt nổi bữa trưa thứ Ba với thứ Tư tuần trước, vì chúng na ná nhau. Cơ chế này được bàn kỹ ở bài riêng về nhiễu trí nhớ trong danh mục này.
Lý do thứ ba: còn đó nhưng không tìm ra
Năm 1966, Endel Tulving và Zena Pearlstone cho người tham gia học danh sách từ xếp theo nhóm (ví dụ nhóm "con vật", nhóm "trái cây"). Lúc kiểm tra, một nhóm phải tự nhớ lại, nhóm kia được đưa tên các nhóm làm gợi ý. Nhóm có gợi ý nhớ được nhiều hơn hẳn. Điều quan trọng: những từ nhóm thứ nhất "quên" không hề mất, chỉ cần một manh mối là chúng hiện ra.
Đây là quên do thiếu manh mối truy xuất. Ký ức không được cất như tệp trong máy có đường dẫn cố định; nó nằm trong mạng liên kết, và ta vào được nó qua những sợi dây: một mùi, một nơi chốn, một câu hỏi đúng. Ai từng về quê, đi qua cổng trường cũ rồi bỗng nhớ ra tên bạn ngồi cùng bàn sau hai mươi năm, đều đã trải qua chuyện này.
Hệ quả thực tế rất lớn: rất nhiều thứ ta cho là đã quên vẫn còn, và có thể lấy lại nếu dựng lại được bối cảnh. Đó là lý do khi lạc chìa khoá, đi ngược lại các bước mình đã làm thường hiệu quả hơn ngồi cố nghĩ.
Thêm hai kiểu quên ít ai nhắc
Ký ức chưa kịp củng cố
Một ký ức mới cần thời gian để "đông cứng". Người bị chấn thương đầu thường không nhớ những phút ngay trước tai nạn, dù những chuyện cũ hơn vẫn nguyên vẹn. Ký ức của mấy phút đó chưa kịp được cất ổn định thì quá trình đã bị cắt ngang. Chuyện não củng cố ký ức thế nào được giải thích ở danh mục "Não ghi nhớ thế nào".
Quên có động cơ
Con người đôi khi đẩy đi những điều khó chịu: tránh nghĩ về một lần xấu hổ, không nhắc lại một chuyện đau. Freud gọi hiện tượng này là dồn nén và coi nó là trung tâm của tâm trí. Tâm lý học thực nghiệm ngày nay thừa nhận con người có thể chủ động làm yếu một số ký ức ở mức độ nhất định, nhưng ý tưởng ký ức chấn thương bị "chôn" nguyên vẹn rồi sau nhiều năm mới trồi lên vẫn là chuyện gây tranh cãi lớn. Bài "Cố tình quên một chuyện có được không" bàn kỹ phần này.
Bảng so sánh các cơ chế quên
| Cơ chế | Chuyện gì xảy ra | Ví dụ đời thường | Cách khắc phục chính |
|---|---|---|---|
| Thất bại mã hoá | Thông tin chưa bao giờ được ghi | Quên tên người vừa gặp | Chú ý chủ động, nhắc lại tên ngay khi nghe |
| Phai dần | Dấu vết yếu đi khi không dùng | Quên công thức lượng giác sau nhiều năm | Ôn lại định kỳ, dùng kiến thức thường xuyên |
| Nhiễu | Thông tin giống nhau chen nhau | Nhầm mật khẩu cũ với mới | Làm rõ điểm khác, xen kẽ môn khác nhau |
| Thiếu manh mối | Ký ức còn nhưng không tìm ra | Biết mà không nhớ ra, gặp gợi ý thì nhớ | Dựng lại bối cảnh, tự đặt câu hỏi gợi ý |
| Chưa củng cố | Ký ức mới bị cắt ngang | Không nhớ lúc ngay trước khi ngã | Ngủ đủ, tránh dồn quá nhiều thứ mới liền nhau |
| Có động cơ | Chủ động tránh nhớ | Không muốn nghĩ về lần thi trượt | Nếu gây khổ sở kéo dài, tìm nhà tâm lý |
Tự nhận ra mình đang quên kiểu nào
Lần tới khi quên điều gì, thử hỏi ba câu:
- Lúc đó mình có thật sự chú ý không? Nếu đang làm việc khác, gần như chắc là thất bại mã hoá. Lần sau, dừng lại một giây khi đặt đồ xuống.
- Có thứ gì giống nó mà mình học gần đây không? Nếu có, đó là nhiễu. Viết hai thứ cạnh nhau và gạch dưới điểm khác.
- Có gợi ý nào làm nó hiện ra không? Nếu nghe một chữ đầu là nhớ ngay, ký ức vẫn còn, chỉ thiếu đường vào. Hãy luyện tự nhớ lại thay vì chỉ đọc lại.
Một thử nghiệm khác, mất năm phút: tối nay, không nhìn lịch, viết ra những gì bạn ăn vào bữa trưa của bảy ngày qua. Ngày gần thì dễ, ngày xa thì mờ, nhưng thường có một ngày nổi bật vì nó khác (ăn cưới, đi ăn với bạn cũ). Bạn vừa tự thấy cả phai dần, nhiễu và sức mạnh của sự khác biệt trong cùng một tờ giấy.
Góc nhìn hôm nay: quên không phải là hỏng
Giới nghiên cứu hiện nay hiếm khi coi quên là lỗi đơn thuần. Một trí nhớ giữ mọi thứ như nhau sẽ ngập trong chi tiết vô dụng: chỗ đỗ xe của mọi ngày trong năm, mọi số điện thoại từng thấy. Quên là cách não ưu tiên cái được dùng nhiều và cái quan trọng. Chuyện này có bài riêng: "Quên có ích".
Điều đáng lưu ý là quên kiểu đời thường như trên khác hẳn với quên do bệnh. Nếu bản thân hoặc người nhà quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu, khó làm những việc vốn quen tay hay đổi tính khác thường, đó là lúc nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa, không nên tự an ủi là "ai cũng quên".
Muốn đọc thêm, cuốn Bảy tội lỗi của trí nhớ (The Seven Sins of Memory, 2001) của nhà tâm lý học Daniel Schacter là sách phổ thông dễ đọc, phân loại các kiểu quên và nhớ sai rất rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người hay quên?
Có ba nguyên nhân chính: dấu vết ký ức yếu đi khi không dùng, ký ức bị thông tin giống nó chen lấn, và ký ức vẫn còn nhưng thiếu manh mối để gọi ra. Ngoài ra, nhiều thứ "quên" thật ra chưa bao giờ được ghi vào vì lúc đó ta không chú ý.
Ký ức bị quên có mất hẳn không?
Không phải lúc nào cũng mất. Nhiều thí nghiệm cho thấy khi được đưa đúng gợi ý, người ta nhớ lại được những thứ tưởng đã quên. Tuy vậy, khoa học chưa thể khẳng định mọi ký ức đều còn nguyên mãi mãi; một phần có lẽ thật sự đã yếu đi hoặc mất.
Thuyết nhiễu trong trí nhớ là gì?
Thuyết nhiễu cho rằng ta quên vì các ký ức giống nhau tranh nhau. Cái cũ có thể cản cái mới (nhiễu xuôi) và cái mới có thể đè lên cái cũ (nhiễu ngược). Thông tin càng giống nhau thì càng dễ nhầm.
Quên tên người vừa gặp có phải trí nhớ kém không?
Thường không. Lúc được giới thiệu, đầu óc ta bận nghĩ về ấn tượng mình tạo ra nên cái tên không được ghi kỹ. Nhắc lại tên ngay khi nghe và gọi tên người đó một lần trong câu chuyện giúp nhớ hơn hẳn.
Khi nào hay quên là đáng lo?
Nên đi khám khi quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở chỗ quen, lặp lại câu hỏi nhiều lần, khó làm việc quen thuộc, tính tình thay đổi hoặc quên sau chấn thương đầu. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa sẽ đánh giá và tìm nguyên nhân.
