Nhiễu trí nhớ là hiện tượng các ký ức giống nhau tranh nhau, khiến ta nhớ nhầm hoặc không gọi ra được thứ mình cần. Có hai chiều: cái cũ cản cái mới (nhiễu xuôi, như cứ gõ mật khẩu cũ) và cái mới đè cái cũ (nhiễu ngược, như học tiếng Pháp xong thì tiếng Anh lẫn đi). Nhiễu càng mạnh khi hai thứ càng giống nhau, và có thể giảm bằng cách làm rõ điểm khác, xen kẽ môn học khác nhau và để khoảng nghỉ giữa các phần giống nhau.
Hai chiều của nhiễu
Nhiễu xuôi: cái cũ chặn đường cái mới
Bạn chuyển chỗ làm, tầng gửi xe mới ở tầng hầm 2, nhưng tuần đầu cứ chạy thẳng xuống hầm 1 như chỗ cũ. Bạn đổi số điện thoại, khi người ta hỏi số, miệng đọc ra số cũ. Năm mới đã sang mà ghi ngày tháng trên giấy tờ vẫn viết năm cũ. Tất cả là nhiễu xuôi: thói quen và hiểu biết có trước cản việc học điều mới.
Nhiễu ngược: cái mới xoá mờ cái cũ
Ngược lại, sau vài tháng dùng mật khẩu mới, bạn quên hẳn mật khẩu cũ. Người học tiếng Trung sau tiếng Nhật đôi khi thấy cách đọc chữ Hán tiếng Nhật bị lẫn đi. Một giáo viên mới nhận lớp, nhớ tên học sinh năm nay thì tên học sinh năm ngoái mờ dần. Đây là nhiễu ngược.
| Nhiễu xuôi | Nhiễu ngược | |
|---|---|---|
| Chiều tác động | Cũ cản mới | Mới đè cũ |
| Biểu hiện | Khó học, hay lẫn khi dùng cái mới | Khó nhớ lại cái đã học trước |
| Ví dụ | Chuyển nhà vẫn chạy về nhà cũ | Học từ vựng tuần này, quên từ tuần trước |
| Ở người học ngoại ngữ | Phát âm tiếng mẹ đẻ chen vào tiếng mới | Học tiếng thứ ba làm tiếng thứ hai lẫn đi |
Thí nghiệm nào chứng minh nhiễu
Giữa thế kỷ 20, nhiễu là cách giải thích chuyện quên được nghiên cứu nhiều nhất. Vài cột mốc đáng nhớ:
- 1924, Jenkins và Dallenbach. Hai người tham gia nhớ các âm tiết vô nghĩa tốt hơn nếu ngủ ngay sau khi học so với thức sinh hoạt bình thường. Gợi ý: những gì đổ vào đầu sau khi học mới gây quên, chứ không chỉ thời gian. Mẫu chỉ có hai người nên đây là gợi ý ban đầu, chưa phải bằng chứng mạnh.
- 1957, Benton Underwood. Ông xem lại nhiều nghiên cứu cũ và nhận ra: người tham gia nào đã học càng nhiều danh sách trước đó trong cùng phòng thí nghiệm thì quên danh sách mới càng nhanh. Phát hiện này cho thấy nhiễu xuôi có thể còn mạnh hơn người ta tưởng, và cả đường cong quên nổi tiếng của Ebbinghaus cũng có thể bị phóng đại vì ông đã tự học hàng nghìn danh sách giống nhau.
- Thập niên 1960, nhiễu trong vài giây. Năm 1959, Lloyd và Margaret Peterson cho thấy người ta quên rất nhanh một bộ ba phụ âm nếu phải đếm lùi trong lúc chờ. Ban đầu kết quả được hiểu là trí nhớ ngắn hạn phai rất nhanh. Năm 1962, Geoffrey Keppel và Underwood xem lại và thấy ở lượt đầu tiên gần như không ai quên; quên chỉ tăng dần ở các lượt sau, khi các bộ ba phụ âm trước chen vào. Tức là nhiễu, chứ không chỉ phai dần.
- "Giải phóng khỏi nhiễu xuôi". Nhà tâm lý học Delos Wickens và cộng sự cho thấy khi người ta nhớ liên tiếp nhiều bộ từ cùng loại (chẳng hạn toàn tên trái cây), kết quả tụt dần; nhưng chỉ cần đổi sang loại khác (chẳng hạn tên nghề nghiệp), kết quả bật lên lại. Não cần sự khác biệt để tách các ký ức ra.
Vì sao giống nhau thì dễ nhầm
Ký ức được gọi ra qua manh mối. Khi nhiều ký ức dùng chung một manh mối, chúng thành đối thủ của nhau. Câu hỏi "hôm nay đỗ xe ở đâu" có cùng manh mối với hàng trăm buổi đỗ xe khác. Câu hỏi "từ bureau trong tiếng Pháp nghĩa là gì" có thể đánh thức cả nghĩa tiếng Anh gần giống.
Nhà tâm lý học John Anderson mô tả năm 1974 một hiện tượng gọi là hiệu ứng quạt: càng biết nhiều điều về cùng một khái niệm, người ta càng mất nhiều thời gian để xác nhận một điều cụ thể về nó. Một manh mối giống như một cái nút; càng nhiều sợi dây toả ra từ nút đó, mỗi sợi càng yếu đi một chút.
Điều này có vẻ trái với kinh nghiệm "càng biết nhiều càng dễ học". Thực ra cả hai đều đúng. Khi kiến thức mới được sắp xếp vào những gì đã biết theo cấu trúc rõ ràng, nó dễ nhớ. Khi kiến thức mới chỉ giống na ná cái cũ mà không phân biệt được, nó gây nhiễu.
Nhiễu trong học tập ở Việt Nam
Học sinh Việt Nam gặp nhiễu hằng ngày mà ít khi gọi đúng tên:
- Các công thức na ná. Công thức lượng giác, công thức nhân đôi và hạ bậc, các định lý hình học gần giống nhau.
- Các mốc lịch sử gần nhau. Ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông với các trận đánh, năm tháng và nhân vật dễ trộn vào nhau.
- Các tác phẩm cùng giai đoạn. Năm sáng tác, hoàn cảnh ra đời, tác giả của các bài thơ cùng thời kỳ.
- Ngoại ngữ. Các cụm động từ tiếng Anh như look up, look after, look for, look into là ổ nhiễu điển hình.
Thói quen học "dồn một mạch" làm nhiễu nặng thêm: học liền ba bài lịch sử cùng thời kỳ trong một buổi tối, hoặc học hai mươi cụm động từ cùng gốc look trong một lần.
Cách giảm nhiễu khi học
- Đặt hai thứ dễ nhầm cạnh nhau và chỉ ra điểm khác. Thay vì học riêng từng công thức, viết một bảng so sánh: công thức nào có dấu cộng, công thức nào có dấu trừ, vì sao. Bảng này buộc não phải mã hoá chính điểm khác, thứ mà nhiễu hay xoá.
- Xen kẽ môn khác hẳn nhau. Sau một giờ Toán, chuyển sang Văn hoặc Tiếng Anh thay vì sang Lý. Môn khác loại tạo ra "giải phóng khỏi nhiễu" như thí nghiệm của Wickens.
- Để khoảng nghỉ giữa hai phần giống nhau. Học hôm nay phần chống Nguyên Mông lần một, ngày mai mới học lần hai, và ôn lần một trước khi học lần hai.
- Cho mỗi thứ một "câu chuyện" riêng. Mỗi cụm động từ một câu ví dụ gắn với một tình huống riêng (look after em gái khi mẹ đi chợ, look up từ trong từ điển). Ngữ cảnh khác nhau là manh mối khác nhau.
- Tự kiểm tra lẫn lộn. Khi đã học xong các phần dễ nhầm, làm bài tập trộn lẫn chúng thay vì từng dạng một. Việc phải chọn đúng công thức cho từng câu luyện chính khả năng phân biệt.
- Ngủ đủ sau khi học. Ngủ là khoảng thời gian ít thông tin mới đổ vào, và nhiều nghiên cứu cho thấy giấc ngủ giúp củng cố bài vừa học.
Nhiễu ngoài giờ học
Nhiễu cũng giải thích nhiều chuyện đời thường. Người từng lái xe ở nước có luật đi bên trái, về Việt Nam vài ngày đầu phải rất tập trung để không đi nhầm làn. Người dùng hai loại điện thoại khác hệ điều hành hay vuốt nhầm thao tác. Nhân viên mới chuyển phòng ban, tháng đầu vẫn dùng mẫu báo cáo cũ.
Với những việc liên quan an toàn như lái xe, cách tốt nhất là tạo một nhắc nhở rõ ràng, nằm ngay chỗ hành động: một mẩu giấy trên vô lăng xe thuê, một dòng ghi chú trên màn hình. Đừng tin rằng "mình biết rồi" là đủ, vì nhiễu xuôi mạnh nhất đúng lúc ta mệt hoặc vội.
Thử ngay: tự cảm nhận nhiễu trong năm phút
Nhờ người khác đọc cho bạn bốn danh sách, mỗi danh sách năm từ, bạn nghe xong mỗi danh sách thì đếm ngược từ 100 trong 15 giây rồi viết lại. Ba danh sách đầu đều là tên con vật, danh sách thứ tư là tên đồ dùng trong nhà. Đếm số từ nhớ đúng ở mỗi lượt. Thường bạn sẽ thấy lượt một tốt nhất, lượt hai và ba tụt dần, và lượt bốn bật lên. Bạn vừa tự làm lại phiên bản đơn giản của các thí nghiệm nhiễu xuôi.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay, các nhà nghiên cứu hiếm khi coi nhiễu và phai dần là hai thuyết loại trừ nhau. Phần lớn đồng ý rằng quên là kết hợp của nhiều cơ chế, trong đó nhiễu giải thích rất tốt các lần quên trong đời thường, nhất là với những việc lặp đi lặp lại. Tin vui là nhiễu là kiểu quên dễ can thiệp nhất: chỉ cần học có sắp xếp và chủ động phân biệt.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, các sách giáo khoa tâm lý học nhận thức bậc đại học (phần trí nhớ và quên) đều có chương về nhiễu, kèm thí nghiệm gốc nêu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Nhiễu xuôi và nhiễu ngược khác nhau thế nào?
Nhiễu xuôi là khi thông tin cũ cản việc học hoặc nhớ thông tin mới, như cứ gõ mật khẩu cũ. Nhiễu ngược là khi thông tin mới làm mờ thông tin cũ, như học từ vựng tuần này thì quên từ tuần trước.
Vì sao học nhiều môn giống nhau liền nhau dễ quên?
Vì các kiến thức giống nhau dùng chung manh mối và tranh nhau khi gọi ra. Xen kẽ các môn khác hẳn nhau, như Toán rồi Văn, giúp giảm nhiễu so với Toán rồi Lý.
Làm sao để không nhầm các công thức giống nhau?
Đặt các công thức dễ nhầm cạnh nhau trong một bảng, gạch dưới điểm khác và tự hỏi vì sao chúng khác. Sau đó làm bài tập trộn lẫn các dạng để luyện chọn đúng công thức.
Học ngoại ngữ thứ hai có làm quên ngoại ngữ thứ nhất không?
Có thể có nhiễu, nhất là khi hai ngôn ngữ có nhiều từ giống nhau. Tuy vậy nếu vẫn dùng ngôn ngữ thứ nhất đều đặn, ảnh hưởng thường nhỏ và tạm thời. Việc phân biệt rõ hai ngôn ngữ theo bối cảnh dùng giúp hạn chế lẫn lộn.
Ngủ có giúp giảm nhiễu không?
Ngủ là khoảng thời gian ít thông tin mới đổ vào, và nhiều nghiên cứu cho thấy giấc ngủ giúp củng cố bài vừa học. Vì vậy học xong rồi ngủ thường giữ bài tốt hơn học xong rồi nạp thêm nhiều thứ khác.
