SDAM, viết tắt từ tiếng Anh "trí nhớ tự truyện thiếu hụt nghiêm trọng", là tình trạng một người khoẻ mạnh, thông minh, nhớ kiến thức bình thường, biết rõ những sự kiện trong đời mình, nhưng gần như không thể "sống lại" bất kỳ kỷ niệm nào: không thấy lại hình ảnh, không cảm lại cảm xúc của khoảnh khắc ấy. Hiện tượng được mô tả khoa học lần đầu năm 2015 ở Canada. Người có SDAM không bị bệnh mất trí nhớ; họ chỉ nhớ đời mình theo kiểu biết một dữ kiện, giống như ta biết thủ đô của nước Pháp.
Biết và nhớ: hai cách giữ quá khứ
Để hiểu SDAM, cần quay về một phân biệt do nhà tâm lý học Canada Endel Tulving đưa ra năm 1972: trí nhớ ngữ nghĩa và trí nhớ sự kiện.
| Trí nhớ ngữ nghĩa | Trí nhớ sự kiện | |
|---|---|---|
| Là gì | Kiến thức, dữ kiện | Trải nghiệm cụ thể, gắn với thời gian, nơi chốn |
| Ví dụ | "Mình tốt nghiệp đại học năm 2010" | Thấy lại hội trường hôm đó, nghe tiếng gọi tên, cảm giác hồi hộp khi bước lên nhận bằng |
| Cảm giác khi nhớ | Biết là vậy | Như quay về khoảnh khắc ấy |
Tulving về sau gọi khả năng thứ hai là "du hành thời gian trong tâm trí": ta không chỉ biết chuyện đã xảy ra, mà cảm thấy mình đang ở đó lần nữa, với chính mình của ngày ấy. Ở phần lớn người, hai loại trí nhớ đan vào nhau. Ở người SDAM, phần thứ nhất bình thường, còn phần thứ hai gần như vắng mặt.
Ba người trưởng thành và nghiên cứu năm 2015
Năm 2015, nhóm của Brian Levine tại Viện nghiên cứu Rotman ở Toronto, Canada, công bố bài báo mô tả ba người trưởng thành trung niên với đặc điểm giống nhau:
- Sức khoẻ bình thường, không có tiền sử chấn thương não hay bệnh thần kinh.
- Học hành, công việc, gia đình bình thường, có người thành đạt.
- Làm các bài kiểm tra trí nhớ chuẩn trong phòng thí nghiệm ở mức bình thường.
- Nhưng khi được yêu cầu kể lại một kỷ niệm cá nhân, họ chỉ nói được những dữ kiện như người kể lại chuyện của người khác, không có chi tiết cảm giác, không có cảm giác "quay lại".
Hình ảnh chụp não khi họ cố nhớ lại kỷ niệm cũng cho thấy hoạt động khác với nhóm đối chứng ở một số vùng liên quan đến trí nhớ sự kiện và hình dung. Cả ba người cho biết họ luôn như vậy, từ khi còn nhỏ, không phải sau một biến cố nào.
Một trong những người được nhắc đến nhiều nhất khi báo chí viết về SDAM là bà Susie McKinnon ở Mỹ, người đã công khai chia sẻ rằng bà biết mình đã kết hôn, đã đi du lịch nhiều nơi, nhưng không thể sống lại bất kỳ khoảnh khắc nào trong những sự kiện ấy.
Sống mà không "quay lại" được quá khứ
Từ lời kể của những người tự nhận mình có SDAM, có thể thấy cuộc sống của họ có những nét riêng:
- Biết chứ không thấy. Họ biết đám cưới của mình diễn ra ở đâu, ai dự, vì đã được kể lại hoặc xem ảnh, nhưng không có hình ảnh trong đầu.
- Dựa vào người khác và tư liệu. Vợ chồng, bạn bè, ảnh chụp, nhật ký trở thành "kho ký ức" bên ngoài.
- Ít bị kỷ niệm buồn ám ảnh. Một số người kể rằng chuyện đau lòng cũ không làm họ đau lại khi nghĩ tới, vì không sống lại được cảm xúc.
- Nhưng cũng ít niềm vui hoài niệm. Họ không có cảm giác ấm áp khi nhớ lại một ngày đẹp, điều nhiều người coi là đương nhiên.
- Vẫn sống tốt. Nhiều người chỉ phát hiện ra mình khác biệt khi đọc về SDAM ở tuổi trưởng thành, vì trước đó họ nghĩ ai cũng "nhớ" như mình, và những người khác chỉ nói quá khi kể chuyện cũ.
SDAM và không hình dung được hình ảnh
Nhiều người có SDAM cũng cho biết họ không thể hình dung hình ảnh trong đầu: nhắm mắt nghĩ tới một quả táo, họ không "thấy" gì cả. Tình trạng này được gọi là aphantasia, được đặt tên năm 2015 bởi nhóm của nhà thần kinh học Adam Zeman ở Anh, và được bàn kỹ ở wiki về hình dung trong hệ.
Mối liên hệ này hợp lý: một phần lớn của việc "sống lại" kỷ niệm là dựng lại hình ảnh. Tuy vậy, không phải ai không hình dung được hình ảnh cũng có SDAM, và ngược lại. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu hai hiện tượng giao nhau đến đâu.
Phổ trí nhớ tự truyện: từ HSAM đến SDAM
Nhóm của Levine đề xuất nhìn trí nhớ tự truyện như một dải liên tục. Ở một đầu là những người nhớ đời mình đặc biệt sống động và chi tiết, cực điểm là hội chứng siêu trí nhớ tự truyện (HSAM), được bàn trong một bài khác cùng danh mục. Ở đầu kia là SDAM. Phần lớn chúng ta nằm ở giữa, với mức độ khác nhau.
Để đo vị trí của một người trên dải này, nhóm nghiên cứu xây dựng một bảng hỏi tự đánh giá về trí nhớ tự truyện, hỏi về mức độ sống động khi nhớ lại, khả năng nhớ chi tiết, khả năng hình dung tương lai. Bảng hỏi được dùng trong nghiên cứu, không phải công cụ chẩn đoán.
Hiện chưa rõ bao nhiêu phần trăm dân số có SDAM. Sau khi bài báo năm 2015 được đưa tin, rất nhiều người liên hệ với nhóm nghiên cứu và nói "mình cũng vậy", gợi ý rằng tình trạng này có thể không hiếm như từng nghĩ, nhưng tự nhận qua mạng chưa phải bằng chứng chắc chắn.
Khi nào nên đi khám
SDAM như mô tả ở trên là đặc điểm suốt đời ở người khoẻ mạnh, không phải bệnh. Nhưng nếu bạn hay người thân có những thay đổi sau, nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần:
- Trước đây nhớ kỷ niệm bình thường, nay đột ngột hoặc dần dần không nhớ được nữa.
- Quên tăng nhanh trong vài tháng, lặp lại câu hỏi nhiều lần, lạc đường ở nơi quen.
- Mất ký ức sau chấn thương đầu, sau một đợt ốm nặng, hoặc sau một sự kiện gây sốc tâm lý.
- Kèm theo đổi tính, khó làm những việc quen thuộc, buồn chán kéo dài.
Những thay đổi như vậy cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự gán cho mình là SDAM.
Thử ngay: "nhớ" hay "biết"?
Các nhà tâm lý học có một kỹ thuật gọi là phân biệt "nhớ" và "biết". Bạn có thể tự làm:
- Nghĩ về ba sự kiện: bữa cơm tất niên năm ngoái, ngày đầu tiên đi học lớp 1, và lần gần nhất bạn đi khám bệnh.
- Với mỗi sự kiện, tự hỏi: mình đang nhớ (thấy lại hình ảnh, nghe lại âm thanh, cảm lại cảm xúc) hay chỉ biết (biết là đã xảy ra, biết vài dữ kiện)?
- Chấm từ 1 đến 5 cho độ sống động.
Đa số người sẽ thấy sự kiện gần thì "nhớ" nhiều hơn, sự kiện rất xa như ngày đầu đi học thì chủ yếu là "biết", có khi chỉ nhờ ảnh hay lời bố mẹ kể. Nếu bạn thấy ngay cả sự kiện gần, quan trọng cũng chỉ ở mức "biết", đó là một điều thú vị để tìm hiểu thêm về bản thân, không phải điều đáng lo nếu cuộc sống của bạn vẫn bình thường.
Góc nhìn hôm nay
SDAM nhắc ta rằng trí nhớ không phải một khả năng duy nhất mà là nhiều hệ thống, và mỗi người có một "công thức" riêng. Có người kể chuyện cũ như thể đang xem phim, có người chỉ kể được như đọc biên bản, và cả hai đều có thể sống đầy đủ, hạnh phúc.
Với những ai thấy mình gần đầu SDAM của dải phổ, những thói quen như viết nhật ký, chụp ảnh có chú thích, giữ thư từ, cùng người thân ôn lại chuyện cũ là cách tự nhiên để giữ lại quá khứ. Với tất cả chúng ta, đó cũng là cách để kỷ niệm không trôi đi.
Câu hỏi thường gặp
SDAM là gì?
SDAM là tình trạng trí nhớ tự truyện thiếu hụt nghiêm trọng ở người khoẻ mạnh: họ nhớ kiến thức và biết các sự kiện trong đời mình, nhưng gần như không thể sống lại kỷ niệm với hình ảnh và cảm xúc. Hiện tượng được mô tả khoa học lần đầu năm 2015 tại Canada.
SDAM có phải là bệnh mất trí nhớ không?
Không. Người có SDAM vẫn học tập, làm việc và làm các bài kiểm tra trí nhớ chuẩn bình thường. Đây là đặc điểm suốt đời, không phải suy giảm do bệnh. Nếu trí nhớ thay đổi đột ngột hoặc kém dần, cần đi khám để tìm nguyên nhân khác.
Trí nhớ sự kiện và trí nhớ ngữ nghĩa khác nhau thế nào?
Trí nhớ ngữ nghĩa là kiến thức và dữ kiện, như biết mình tốt nghiệp năm nào. Trí nhớ sự kiện là trải nghiệm cụ thể gắn với thời gian và nơi chốn, như thấy lại khung cảnh ngày tốt nghiệp. Phân biệt này do Endel Tulving đưa ra năm 1972.
SDAM có liên quan đến aphantasia không?
Nhiều người có SDAM cũng không hình dung được hình ảnh trong đầu, tức aphantasia. Hai hiện tượng có liên quan vì sống lại kỷ niệm cần dựng lại hình ảnh, nhưng không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Mối liên hệ chính xác vẫn đang được nghiên cứu.
