Tái củng cố là hiện tượng một ký ức đã ổn định, khi được gọi lại, có thể trở nên mềm và dễ thay đổi trong một khoảng thời gian ngắn, rồi phải được "lưu" lại lần nữa. Năm 2000, Karim Nader, Glenn Schafe và Joseph LeDoux công bố thí nghiệm trên chuột cho thấy chặn quá trình lưu lại này ngay sau khi nhớ lại có thể làm suy yếu một ký ức sợ hãi đã cũ. Phát hiện này thay đổi cách khoa học nhìn trí nhớ: mỗi lần nhớ là một lần có thể viết lại.
Ký ức không phải tấm bia đá
Suốt thế kỷ 20, quan điểm chính là: ký ức mới thì mong manh, nhưng một khi đã củng cố xong thì ổn định, như xi măng đã khô. Có thể quên dần, nhưng không bị "sửa lại".
Ý tưởng tái củng cố nói khác: khi ta lôi một ký ức cũ ra để dùng, nó giống tờ giấy được lấy ra khỏi tủ hồ sơ. Trong lúc nằm trên bàn, có thể có người ghi thêm, gạch bớt. Rồi nó phải được cất vào tủ lần nữa — và bản cất vào là bản đã có những nét mới.
Một phát hiện bị lãng quên từ năm 1968
Ý tưởng này không hoàn toàn mới. Năm 1968, James Misanin, Ralph Miller và Donald Lewis làm thí nghiệm trên chuột: chúng học sợ một âm thanh (vì âm thanh đi kèm cú sốc điện nhẹ). Một ngày sau — khi ký ức đã củng cố — các nhà nghiên cứu cho chuột nghe lại âm thanh đó, rồi lập tức gây sốc điện co giật (một cách làm gián đoạn hoạt động não). Hôm sau, chuột ít sợ âm thanh hơn. Nếu gây sốc mà không cho nghe lại âm thanh trước, ký ức không bị ảnh hưởng.
Kết quả gợi ý rằng ký ức đã cũ, khi được kích hoạt lại, trở nên dễ vỡ như ký ức mới. Nhưng trong nhiều năm sau, phát hiện này không được chú ý nhiều, một phần vì các lần lặp lại cho kết quả không đồng đều.
Thí nghiệm năm 2000 của Nader
Năm 2000, Karim Nader, khi đó làm việc trong phòng thí nghiệm của Joseph LeDoux tại Đại học New York, làm lại ý tưởng này với công cụ hiện đại hơn và công bố trên tạp chí Nature:
- Ngày 1: chuột nghe một âm thanh kèm sốc nhẹ ở chân, học sợ âm thanh.
- Ngày 2: chuột nghe lại âm thanh (không có sốc) để "gọi" ký ức. Ngay sau đó, các nhà nghiên cứu tiêm vào hạch hạnh nhân — vùng não then chốt với ký ức sợ hãi — một chất chặn tổng hợp protein (anisomycin).
- Ngày 3: kiểm tra lại. Chuột được tiêm sau khi nhớ lại gần như không còn sợ âm thanh.
Các nhóm đối chứng cho thấy điều then chốt: nếu tiêm thuốc mà không gọi ký ức trước, hoặc gọi ký ức nhưng chờ khoảng sáu giờ mới tiêm, ký ức sợ hãi vẫn còn nguyên. Nghĩa là chỉ khi bị gọi lại, ký ức mới cần protein mới để được lưu lại — và nếu thiếu protein trong cửa sổ đó, nó suy yếu.
Cửa sổ tái củng cố
| Tình huống | Ký ức có bị ảnh hưởng? |
|---|---|
| Không gọi ký ức, can thiệp | Không |
| Gọi ký ức, can thiệp ngay trong vài giờ | Có thể suy yếu hoặc thay đổi |
| Gọi ký ức, can thiệp sau khoảng 6 giờ | Thường không, vì ký ức đã được lưu lại |
Cửa sổ này được ước tính trong khoảng vài phút sau khi gọi lại đến vài giờ, tuỳ loại ký ức và loài.
Vì sao não lại thiết kế như vậy
Thoạt nghe, việc ký ức dễ bị sửa có vẻ là một lỗi. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là tính năng:
- Cập nhật: thế giới thay đổi. Con đường quen bị rào lại, quán ăn chuyển chỗ, người bạn cũ đã khác. Mỗi lần nhớ là cơ hội cập nhật thông tin mới vào ký ức cũ thay vì giữ một bản lỗi thời.
- Củng cố thêm: nhiều trường hợp, tái củng cố không làm ký ức yếu đi mà làm nó mạnh hơn — cũng là lý do tự nhớ lại giúp học tốt.
- Gắn kết với kiến thức mới: khi ký ức cũ được mở ra, nó có thể được nối với những gì vừa học.
Cái giá là độ chính xác. Một ký ức được kể đi kể lại nhiều lần có thể dần đổi chi tiết theo cách kể. Đó là một trong những lý do ký ức sống động chưa chắc đã chính xác.
Hy vọng cho người mang ký ức đau buồn
Phát hiện tái củng cố nhanh chóng gợi ra câu hỏi: có thể làm dịu những ký ức gây đau khổ, như ở người bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) hay ám ảnh sợ, không?
Thuốc propranolol
Năm 2009, Merel Kindt và cộng sự ở Đại học Amsterdam cho người tham gia học sợ một hình ảnh (gắn với cú sốc điện nhẹ). Hôm sau, họ được uống propranolol — một loại thuốc huyết áp chặn tác động của adrenaline — trước khi cho xem lại hình ảnh. Ngày thứ ba, phản xạ giật mình khi thấy hình ảnh đó giảm rõ, dù người tham gia vẫn biết hình ảnh từng đi kèm sốc điện. Ký ức "sự thật" còn, nhưng phần cảm xúc dịu đi.
Các thử nghiệm trên bệnh nhân PTSD, như của nhóm Alain Brunet ở Canada, cho kết quả đáng chú ý nhưng không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Đây là hướng còn đang được nghiên cứu, chưa phải phương pháp điều trị chuẩn, và propranolol là thuốc kê đơn có chống chỉ định — tuyệt đối không tự dùng.
Không dùng thuốc: dập tắt trong cửa sổ
Năm 2010, Daniela Schiller và cộng sự công bố trên Nature một cách không dùng thuốc: gọi ký ức sợ hãi một lần ngắn, chờ khoảng mười phút, rồi mới tiến hành buổi "dập tắt" (cho tiếp xúc nhiều lần với tín hiệu mà không có điều đáng sợ). Nhóm làm theo trình tự này ít bị nỗi sợ quay lại hơn so với nhóm dập tắt theo cách thông thường. Tuy vậy, các lần lặp lại sau đó cho kết quả lẫn lộn: có nghiên cứu xác nhận, có nghiên cứu không thấy hiệu ứng.
Những giới hạn và tranh cãi
- Không phải ký ức nào cũng "mở" được: ký ức rất mạnh, rất cũ, hoặc được gọi lại theo một số cách nhất định có thể không đi vào trạng thái dễ thay đổi. Các nhà nghiên cứu gọi đó là "điều kiện biên".
- Cần có gì đó mới: nhiều nghiên cứu gợi ý ký ức chỉ mềm ra khi lần gọi lại có một chút khác biệt, bất ngờ so với những gì được dự đoán.
- Khó lặp lại ở người: kết quả trên động vật khá vững, nhưng ở người thì không đều, phụ thuộc nhiều vào chi tiết quy trình.
- Câu hỏi đạo đức: nếu có thể làm dịu ký ức, ai được quyết định ký ức nào nên dịu, và có nguy cơ lạm dụng không?
Ý nghĩa cho đời thường
- Nhớ lại là học lại: mỗi lần tự nhớ một kiến thức, bạn đang củng cố nó. Hãy để lần nhớ lại chính xác — sau khi tự nhớ, kiểm tra lại với sách để sửa chỗ sai, tránh "lưu" bản sai.
- Cẩn thận khi kể chuyện cũ: mỗi lần kể với một góc nhìn mới, ký ức có thể dịch theo. Với chuyện quan trọng như tranh chấp, làm chứng, nên ghi lại sớm.
- Không tự "xoá ký ức": đừng tin các dịch vụ hứa xoá ký ức đau buồn bằng thôi miên hay bí quyết. Nếu ký ức đau khổ ảnh hưởng tới cuộc sống, hãy tìm bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng có chứng chỉ; có những liệu pháp được kiểm chứng cho PTSD.
Thử ngay
Viết lại thật chi tiết một kỷ niệm bạn hay kể — ví dụ hôm đầu tiên đi làm. Cất bản viết đi. Ba tháng sau, viết lại kỷ niệm đó mà không xem bản cũ, rồi so sánh. Nhiều người ngạc nhiên vì một số chi tiết đã đổi: thứ tự sự việc, người có mặt, lời ai nói. Đó là dấu vết của những lần ký ức được gọi lại và lưu lại.
Góc nhìn hôm nay
Hơn hai mươi năm sau thí nghiệm của Nader, tái củng cố được chấp nhận rộng rãi như một hiện tượng có thật ở động vật, còn ở người thì vẫn là hướng nghiên cứu hấp dẫn nhưng đầy điều kiện. Nó góp phần thay đổi cách ta hình dung trí nhớ: không phải kho lưu trữ tĩnh, mà là thứ sống, liên tục được cập nhật. Người muốn tìm hiểu thêm có thể tìm các bài tổng quan về "memory reconsolidation" trên các tạp chí khoa học có bản tóm tắt miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Tái củng cố trí nhớ là gì?
Là hiện tượng ký ức đã ổn định, khi được gọi lại, trở nên dễ thay đổi trong một khoảng ngắn rồi phải được lưu lại lần nữa. Trong cửa sổ đó, ký ức có thể được củng cố thêm, cập nhật hoặc làm yếu đi.
Ai phát hiện ra tái củng cố?
Ý tưởng xuất hiện từ thí nghiệm của Misanin, Miller và Lewis năm 1968, nhưng được biết rộng rãi sau thí nghiệm của Karim Nader, Glenn Schafe và Joseph LeDoux công bố năm 2000 trên tạp chí Nature.
Có thể xoá ký ức đau buồn không?
Hiện chưa có cách nào được chứng minh để xoá ký ức ở người. Một số nghiên cứu cho thấy có thể làm dịu phần cảm xúc của ký ức sợ hãi trong điều kiện thí nghiệm, nhưng kết quả chưa đồng nhất. Ai bị ký ức đau khổ ảnh hưởng nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý có chứng chỉ.
Vì sao mỗi lần kể lại một chuyện lại khác đi?
Vì mỗi lần nhớ lại, ký ức có thể mở ra và được lưu lại với những thay đổi nhỏ theo cách kể và hoàn cảnh hiện tại. Lâu dần, chi tiết có thể trôi khá xa bản gốc.
Tái củng cố khác củng cố thế nào?
Củng cố là quá trình ổn định ký ức lần đầu sau khi học. Tái củng cố là quá trình ổn định lại một ký ức cũ sau khi nó được gọi lên. Cả hai đều cần tổng hợp protein mới.
