"Ăn óc bổ óc" là một niềm tin dân gian không có cơ sở: óc động vật khi ăn vào được tiêu hoá thành chất béo, đạm, cholesterol như mọi thực phẩm khác, không đi thẳng lên não người, và còn rất giàu cholesterol. Câu "ăn nhiều cá thông minh" có phần đúng hơn: cá chứa omega-3 DHA cần cho não, và ăn cá thường xuyên liên quan đến sức khoẻ não tốt hơn trong nhiều nghiên cứu, nhất là với thai nhi và trẻ nhỏ. Nhưng ăn cá không làm một người trưởng thành khoẻ mạnh "thông minh lên", và viên dầu cá không thay được cá thật.
"Ăn gì bổ nấy": niềm tin có mặt ở nhiều nền văn hoá
Người Việt có câu "ăn gì bổ nấy": ăn óc bổ óc, ăn tim bổ tim, ăn gan bổ gan, ăn cật bổ thận. Niềm tin này không riêng gì ở Việt Nam. Ở châu Âu thời Trung cổ và Phục hưng có "học thuyết dấu hiệu", cho rằng hình dạng của cây cỏ là dấu hiệu tạo hoá để lại về công dụng: quả óc chó trông như bộ não nên tốt cho não, lá hình lá gan chữa bệnh gan. Ở nhiều nơi khác, ăn bộ phận của con vật được cho là nhận lấy sức mạnh của nó.
Những niềm tin này dễ hiểu: chúng đơn giản, trực quan, và đôi khi trùng hợp với dinh dưỡng thật (gan động vật giàu sắt và vitamin A, nên ăn gan quả thật có lợi cho người thiếu máu do thiếu sắt). Nhưng sự trùng hợp ấy không chứng minh được nguyên lý chung "giống nhau thì bổ nhau".
Vì sao ăn óc không bổ óc
Thức ăn không đi nguyên vẹn đến cơ quan tương ứng
Khi ăn óc heo, óc bò hay óc gà, dạ dày và ruột phân giải nó thành các thành phần cơ bản: axit amin từ đạm, axit béo và cholesterol từ chất béo, cùng vitamin, khoáng chất. Những thành phần này vào máu và được cơ thể dùng ở mọi nơi. Không có cơ chế nào "nhận ra" đây là chất từ óc để chuyển lên não. Não người cũng được bảo vệ bởi hàng rào máu não, chỉ cho những chất nhất định đi qua.
Óc động vật rất giàu cholesterol
Mô não chứa rất nhiều chất béo, trong đó có cholesterol, vì màng tế bào thần kinh và lớp vỏ myelin bọc dây thần kinh cần chúng. Vì thế óc động vật thuộc nhóm thực phẩm có hàm lượng cholesterol cao nhất, cao hơn nhiều lần so với trứng hay thịt. Não người tự tổng hợp phần lớn cholesterol mà nó cần, không lấy từ cholesterol trong thức ăn. Với người có mỡ máu cao, bệnh tim mạch, ăn óc thường xuyên là điều nên tránh; và mỡ máu LDL cao lại là một yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ trong báo cáo năm 2024 của Uỷ ban Lancet.
Rủi ro về an toàn thực phẩm
Óc và tuỷ sống của bò là mô có nguy cơ cao trong bệnh bò điên, có thể lây sang người gây một dạng bệnh não hiếm và tử vong. Sau các đợt dịch ở châu Âu thập niên 1980–1990, nhiều nước đã cấm đưa các mô này vào chuỗi thực phẩm. Một bệnh não khác, bệnh kuru ở Papua New Guinea, từng lan truyền qua tục ăn não người trong nghi lễ tang ma cho đến giữa thế kỷ 20. Các ví dụ này không có nghĩa là món óc heo hấp ở Việt Nam nguy hiểm như vậy, nhưng cho thấy "ăn não" không phải món tự nhiên tốt cho não như dân gian nghĩ. Óc cũng là thực phẩm dễ hỏng, cần mua nguồn tin cậy và nấu chín kỹ.
Cá và trí thông minh: phần đúng và phần bị thổi phồng
Phần đúng
Não người chứa nhiều DHA, một loại axit béo omega-3 chuỗi dài, là thành phần quan trọng của màng tế bào thần kinh và võng mạc. Cơ thể tự tạo được rất ít DHA, nên phần lớn lấy từ thức ăn, mà nguồn chính là cá và hải sản. DHA đặc biệt quan trọng trong thai kỳ và những năm đầu đời, khi não phát triển nhanh nhất. Nhiều nghiên cứu quan sát thấy người ăn cá thường xuyên có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn khi về già.
Phần bị thổi phồng
- Phần lớn thử nghiệm bổ sung viên dầu cá ở người lớn khoẻ mạnh không thấy cải thiện trí nhớ hay chỉ số nhận thức.
- Các thử nghiệm bổ sung DHA cho trẻ em khoẻ mạnh, ăn uống bình thường, cho kết quả không nhất quán về trí thông minh.
- Người ăn cá nhiều thường cũng có lối sống, thu nhập, học vấn khác; nghiên cứu quan sát khó tách riêng tác dụng của cá.
Cách hiểu hợp lý: thiếu DHA thì có hại, đủ DHA từ chế độ ăn có cá là tốt, nhưng thêm nhiều hơn mức đủ không biến ai thành thông minh hơn.
Lưu ý về thuỷ ngân
Một số loài cá săn mồi lớn, sống lâu như cá kiếm, cá mập, cá thu vua tích luỹ nhiều thuỷ ngân, chất có hại cho não đang phát triển. Các cơ quan an toàn thực phẩm ở nhiều nước khuyên phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ hạn chế các loài này, ưu tiên cá nhỏ, cá ít thuỷ ngân như cá hồi, cá trích, cá mòi, cá rô phi, và vẫn ăn cá đều đặn vài bữa mỗi tuần.
Bảng tổng hợp các mẹo dân gian về trí nhớ
| Câu nói, mẹo dân gian | Phần có cơ sở | Phần không có cơ sở |
|---|---|---|
| Ăn óc bổ óc | Óc có đạm, chất béo, vitamin như các nội tạng khác | Không bổ não người; rất giàu cholesterol |
| Ăn nhiều cá thông minh | DHA quan trọng cho não, nhất là thai nhi và trẻ nhỏ; ăn cá liên quan đến suy giảm nhận thức chậm hơn | Không làm người lớn khoẻ mạnh thông minh lên; viên dầu cá ít bằng chứng |
| Quả óc chó bổ não vì giống bộ não | Óc chó có chất béo tốt, là một phần của chế độ ăn lành mạnh | Hình dạng không liên quan đến công dụng |
| Uống cà phê, trà đặc để học thuộc | Caffeine giúp tỉnh táo, chú ý tốt hơn trong thời gian ngắn | Uống muộn làm mất ngủ, mà ngủ thiếu làm hại trí nhớ nhiều hơn |
| Ăn đường, uống nước ngọt cho đầu óc minh mẫn | Não dùng glucose làm năng lượng chính | Người ăn uống bình thường không thiếu glucose; đồ ngọt nhiều có hại lâu dài |
| Bỏ bữa sáng thì học kém | Một số nghiên cứu ở trẻ em thấy ăn sáng giúp chú ý tốt hơn buổi sáng | Mức tác động khác nhau giữa các nghiên cứu, phụ thuộc chất lượng bữa sáng |
Vậy nên ăn gì cho não, theo khoa học
Chưa có món ăn đơn lẻ nào làm tăng trí nhớ. Những gì có cơ sở là một chế độ ăn tổng thể có lợi cho tim mạch: nhiều rau, nhất là rau lá xanh; đậu, hạt; ngũ cốc nguyên hạt; cá vài bữa mỗi tuần; ít muối, ít đồ chiên, ít đồ ngọt; hạn chế rượu bia. Bữa cơm truyền thống của người Việt với rau, canh, cá, đậu phụ đã gần với hướng này, nếu bớt mặn và bớt chiên rán. Bài về thực phẩm và thuốc bổ não trong danh mục "Giữ trí nhớ khoẻ theo tuổi" bàn kỹ hơn về chế độ ăn MIND và các loại thực phẩm chức năng.
Thử ngay: "chẩn đoán" một lời khuyên ăn uống
Lần tới khi nghe một mẹo như "ăn món X để thông minh", hãy tự hỏi bốn câu:
- Món này cung cấp chất gì cụ thể (đạm, chất béo, vitamin nào)?
- Cơ thể có đang thiếu chất đó không, hay đã đủ từ bữa ăn bình thường?
- Có nghiên cứu trên người, có nhóm so sánh, hay chỉ là lời truyền miệng, lý lẽ "giống nhau thì bổ nhau"?
- Ăn nhiều món này có hại gì không (cholesterol, muối, thuỷ ngân, đường)?
Với "ăn óc bổ óc", câu 3 và câu 4 đã đủ để có câu trả lời. Với "ăn nhiều cá", câu 2 là quan trọng nhất: nếu bữa ăn đã có cá đều đặn, ăn thêm nữa không mang lại thêm trí thông minh.
Câu hỏi thường gặp
Ăn óc heo có bổ não không?
Không. Óc heo được tiêu hoá thành đạm, chất béo, cholesterol như mọi thực phẩm khác, không đi thẳng lên não người. Óc động vật còn rất giàu cholesterol, người có mỡ máu cao, bệnh tim mạch nên hạn chế.
Ăn cá có làm trẻ thông minh hơn không?
Cá cung cấp DHA cần cho sự phát triển não, đặc biệt trong thai kỳ và những năm đầu đời, nên ăn cá đều đặn là tốt. Tuy nhiên, khi trẻ đã ăn đủ, ăn thêm hay uống thêm viên DHA không chắc làm trẻ thông minh hơn.
Uống dầu cá có tăng trí nhớ không?
Phần lớn thử nghiệm ở người lớn khoẻ mạnh không thấy viên dầu cá cải thiện trí nhớ. Ăn cá thật vài bữa mỗi tuần được ưu tiên hơn viên bổ sung.
Quả óc chó có tốt cho não không?
Óc chó chứa chất béo tốt và có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh, nhưng không có tác dụng đặc biệt cho não chỉ vì hình dạng giống bộ não. Nên ăn lượng vừa phải vì hạt giàu năng lượng.
Phụ nữ mang thai nên ăn cá thế nào?
Nhiều cơ quan an toàn thực phẩm khuyên phụ nữ mang thai ăn cá vài bữa mỗi tuần, ưu tiên cá ít thuỷ ngân như cá hồi, cá trích, cá mòi, và hạn chế cá săn mồi lớn như cá kiếm, cá mập, cá thu vua. Nên hỏi bác sĩ sản khoa nếu có băn khoăn cụ thể.
