NLP (Neuro-Linguistic Programming, thường dịch là "lập trình ngôn ngữ tư duy") không phải là khoa học. Nó ra đời ở Mỹ giữa thập niên 1970 từ việc quan sát cách làm của một số nhà trị liệu nổi tiếng, chứ không từ thí nghiệm. Những khẳng định cốt lõi của NLP, như mỗi người có một "hệ biểu tượng" ưa thích (nhìn, nghe, cảm giác) hay hướng liếc mắt cho biết người đó đang nhớ hay đang bịa, đã được kiểm tra nhiều lần và không được ủng hộ. Một số kỹ năng giao tiếp mà các khoá NLP dạy có thể hữu ích, nhưng đó là những kỹ năng NLP vay mượn, không phải bằng chứng cho lý thuyết của nó.
NLP ra đời thế nào
Đầu thập niên 1970, Richard Bandler, khi đó là sinh viên, và John Grinder, giảng viên ngôn ngữ học, cùng làm việc ở Đại học California tại Santa Cruz. Họ quan sát và ghi lại cách làm việc của ba nhà trị liệu nổi tiếng thời đó: Fritz Perls (liệu pháp Gestalt), Virginia Satir (trị liệu gia đình) và Milton Erickson (thôi miên trị liệu). Mục tiêu của họ là "mô hình hoá" những gì làm nên sự xuất sắc, để người khác có thể sao chép.
Năm 1975, họ xuất bản The Structure of Magic (Cấu trúc của phép màu). Vài năm sau, các buổi hội thảo của họ được ghi lại thành sách Frogs into Princes (1979), phổ biến NLP ra công chúng. Từ đó NLP lan rộng sang huấn luyện bán hàng, quản lý, diễn thuyết, "phát triển bản thân", với hệ thống chứng chỉ nhiều cấp như "Practitioner", "Master Practitioner", "Trainer".
Cái tên cũng cần giải nghĩa. "Neuro" gợi đến thần kinh, "Linguistic" là ngôn ngữ, "Programming" là lập trình. Ý tưởng là thay đổi cách dùng ngôn ngữ và hình dung trong đầu sẽ "lập trình lại" thần kinh. Dù có chữ "neuro", NLP không ra đời từ nghiên cứu thần kinh học, và những người sáng lập không làm thí nghiệm về não.
Những khẳng định chính của NLP
| Khẳng định | Nội dung | Kết quả kiểm tra |
|---|---|---|
| Hệ biểu tượng ưa thích | Mỗi người thiên về một kênh: nhìn, nghe hay cảm giác; nhận ra kênh đó qua từ ngữ họ dùng ("tôi thấy", "nghe có vẻ", "cảm thấy") và nói theo kênh của họ sẽ tạo thiện cảm | Các tổng quan từ thập niên 1980 không thấy bằng chứng nhất quán |
| Liếc mắt tiết lộ suy nghĩ | Hướng liếc mắt cho biết người ta đang nhớ lại hình ảnh hay đang tạo ra hình ảnh mới; từ đó suy ra nói dối | Nghiên cứu năm 2012 kiểm tra trực tiếp, không thấy liên quan |
| Neo cảm xúc | Gắn một trạng thái cảm xúc với một cử chỉ (như bấm ngón tay) để gọi lại khi cần | Gần với điều kiện hoá cổ điển vốn đã biết; chưa có bằng chứng tốt cho cách NLP áp dụng |
| Chữa ám ảnh sợ nhanh | Chữa nỗi sợ trong một buổi bằng kỹ thuật hình dung | Thiếu thử nghiệm đối chứng chất lượng |
| Mô hình hoá sự xuất sắc | Sao chép mẫu suy nghĩ, hành vi của người giỏi để đạt kết quả tương tự | Ý tưởng chung chung, khó kiểm chứng như một lý thuyết |
Khoa học đã kiểm tra NLP ra sao
Thập niên 1980: những tổng quan đầu tiên
Ngay từ thập niên 1980, khi NLP đang lên, các nhà tâm lý học đã thử kiểm tra khẳng định về hệ biểu tượng ưa thích. Các bài tổng quan của Christopher Sharpley trong giai đoạn này kết luận rằng nghiên cứu không ủng hộ ý tưởng này. Năm 1988, một uỷ ban của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ, được yêu cầu đánh giá nhiều kỹ thuật "nâng cao hiệu suất con người" mà quân đội quan tâm, cũng xem xét NLP và không tìm thấy cơ sở khoa học cho các giả định của nó.
Năm 2012: thí nghiệm về liếc mắt và nói dối
Một niềm tin lan truyền rộng từ NLP là: người thuận tay phải liếc lên phía phải khi bịa chuyện, liếc lên phía trái khi nhớ lại thật. Năm 2012, Richard Wiseman và cộng sự công bố trên tạp chí PLOS ONE ba nghiên cứu kiểm tra trực tiếp. Họ quay phim người tham gia khi nói thật và nói dối, phân tích cả những đoạn phim họp báo của người sau đó bị chứng minh là nói dối, và thử dạy một nhóm người cách đọc liếc mắt theo NLP. Kết quả: hướng liếc mắt không phân biệt được nói thật hay nói dối, và nhóm được dạy cũng không phát hiện nói dối tốt hơn nhóm không được dạy.
Năm 2010: nhìn lại 35 năm
Năm 2010, nhà tâm lý học Tomasz Witkowski rà lại các nghiên cứu thực nghiệm về NLP tích luỹ trong khoảng 35 năm. Ông kết luận phần lớn nghiên cứu không ủng hộ các giả định của NLP, và những nghiên cứu có vẻ ủng hộ thường có thiết kế yếu. Trong một cuộc khảo sát ý kiến chuyên gia công bố năm 2006, các nhà tâm lý học lâm sàng xếp NLP vào nhóm phương pháp điều trị bị đánh giá là không đáng tin cậy.
Vì sao NLP vẫn hấp dẫn
Nếu không có bằng chứng, tại sao các khoá NLP vẫn đông người học và nhiều người kể mình thay đổi nhờ nó? Có vài lý do dễ hiểu.
- Vay mượn kỹ thuật có thật: lắng nghe chủ động, đặt câu hỏi mở, nhìn vấn đề từ góc khác (đóng khung lại), đặt mục tiêu cụ thể là những kỹ năng giao tiếp và trị liệu có giá trị, vốn có trước NLP và được dạy trong nhiều ngành.
- Trải nghiệm hội thảo: vài ngày tập trung, không khí phấn khích, cộng đồng người cùng mục tiêu, người dẫn chương trình lôi cuốn. Cảm giác thay đổi sau một khoá như vậy là có thật, dù không chứng minh được lý thuyết.
- Ngôn ngữ nghe khoa học: "neuro", "lập trình", "mô hình hoá" tạo ấn tượng chính xác.
- Không thể sai: nếu kỹ thuật không hiệu quả, lý do thường được đưa ra là người học chưa thực hành đúng, chưa "đạt trạng thái".
- Hệ thống chứng chỉ: học viên trở thành người dạy, tạo mạng lưới tự lan toả.
NLP và "tiềm thức"
Nhiều khoá NLP ở Việt Nam được quảng cáo là "giao tiếp với tiềm thức", "xoá bỏ niềm tin giới hạn trong tiềm thức", "chữa lành đứa trẻ bên trong". Như đã bàn trong các bài khác của wiki này, tâm lý học hiện đại mô tả nhiều quá trình xử lý ngầm, nhưng không có một "tiềm thức" như một phần riêng có thể nhận lệnh. Ngôn ngữ "lập trình" là ẩn dụ, và ẩn dụ này không được thực nghiệm ủng hộ khi áp dụng theo cách NLP mô tả.
Thử ngay: kiểm tra mẹo liếc mắt với bạn bè
Nhờ một người bạn trả lời mười câu hỏi, năm câu cần nhớ lại thật ("Bữa tối qua bạn ăn gì?", "Cửa nhà bạn màu gì?") và năm câu cần tưởng tượng ("Một con voi màu tím đội nón lá trông thế nào?"). Trộn thứ tự. Quay phim khuôn mặt bạn khi trả lời. Sau đó xem lại và ghi hướng liếc mắt đầu tiên ở mỗi câu. Hầu hết mọi người sẽ thấy hướng liếc mắt lộn xộn, thay đổi theo người, theo câu, và không khớp với "bản đồ" mà NLP mô tả. Đây cũng chính là cách các nhà nghiên cứu đã kiểm tra, ở quy mô lớn hơn.
Trước khi đóng tiền một khoá học "lập trình tư duy"
- Hỏi khoá học dựa trên nghiên cứu nào, công bố ở đâu. Lời chứng thực của học viên không phải nghiên cứu.
- Cẩn trọng với lời hứa thay đổi nhanh, triệt để: "chữa ám ảnh trong một buổi", "thay đổi cuộc đời sau ba ngày".
- Phân biệt chứng chỉ do chính tổ chức đào tạo cấp với bằng cấp chuyên môn được công nhận.
- Nếu mục tiêu là cải thiện giao tiếp, các khoá kỹ năng giao tiếp, thuyết trình, đàm phán thường dạy những kỹ năng tương tự mà không kèm lý thuyết thiếu cơ sở.
- Nếu đang trầm cảm, lo âu, sang chấn tâm lý, hãy tìm bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng có chứng chỉ hành nghề. Các liệu pháp như trị liệu nhận thức hành vi có nhiều bằng chứng hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
NLP là gì?
NLP (Neuro-Linguistic Programming), thường dịch là lập trình ngôn ngữ tư duy, là một tập hợp kỹ thuật giao tiếp và phát triển bản thân do Richard Bandler và John Grinder xây dựng ở Mỹ giữa thập niên 1970, dựa trên việc quan sát các nhà trị liệu nổi tiếng. Nó không phát triển từ nghiên cứu khoa học.
NLP có phải là khoa học không?
Không. Các khẳng định cốt lõi của NLP như hệ biểu tượng ưa thích hay hướng liếc mắt tiết lộ suy nghĩ đã được kiểm tra và không được ủng hộ. Các tổng quan nghiên cứu và đánh giá của giới chuyên môn đều kết luận NLP thiếu cơ sở khoa học.
Liếc mắt sang phải là đang nói dối có đúng không?
Không đúng. Nghiên cứu của Richard Wiseman và cộng sự năm 2012 cho thấy hướng liếc mắt không giúp phân biệt nói thật và nói dối, và người được dạy mẹo này cũng không phát hiện nói dối tốt hơn.
Vì sao nhiều người nói học NLP giúp họ thay đổi?
Các khoá NLP thường dạy kèm những kỹ năng giao tiếp có giá trị như lắng nghe, đặt câu hỏi, đặt mục tiêu, cùng không khí hội thảo đầy động lực. Những thứ này có thể giúp người học, nhưng không chứng minh lý thuyết riêng của NLP là đúng.
Có nên dùng NLP để chữa trầm cảm, lo âu không?
Không nên dùng NLP thay cho điều trị. Trầm cảm, lo âu, sang chấn nên được bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng đánh giá; các liệu pháp như trị liệu nhận thức hành vi có bằng chứng tốt hơn nhiều.
