Nhạc sóng não, âm binaural giúp học, giúp ngủ: bằng chứng đến đâu

Âm binaural là hiện tượng có thật: khi mỗi tai nghe một âm có tần số hơi khác nhau, bộ não "nghe" thấy một nhịp đập bằng hiệu hai tần số đó. Nhưng lời quảng cáo rằng nhạc sóng não kéo não vào trạng thái alpha để học nhanh hơn, hay delta để ngủ sâu hơn, chưa được chứng minh vững chắc. Các nghiên cứu cho kết quả lẫn lộn: một số thấy hiệu ứng nhỏ lên chú ý, lo âu hay trí nhớ, nhiều nghiên cứu khác không thấy sóng não thay đổi theo. Nếu thấy dễ chịu thì cứ nghe, với âm lượng vừa phải, nhưng đừng trông đợi nó thay được giấc ngủ đủ hay cách học hiệu quả.

Âm binaural là gì

Hiện tượng này được nhà vật lý người Phổ Heinrich Wilhelm Dove mô tả năm 1839. Thí nghiệm đơn giản: đeo tai nghe, tai trái nghe âm 200 Hz, tai phải nghe âm 210 Hz. Không có âm 10 Hz nào phát ra cả, nhưng người nghe cảm nhận một tiếng "ù… ù…" lên xuống khoảng 10 lần mỗi giây. Nhịp này không tồn tại trong không khí; nó được tạo ra trong hệ thần kinh thính giác, ở khu vực thân não nơi tín hiệu từ hai tai gặp nhau.

Vì thế binaural chỉ hoạt động khi đeo tai nghe, để mỗi tai nhận riêng một âm. Nếu phát ra loa, hai âm trộn vào nhau trong không khí và tạo thành một hiện tượng khác gọi là phách âm thông thường. Năm 1973, nhà sinh lý học Gerald Oster viết bài "Nhịp phách thính giác trong não" trên tạp chí Scientific American, đưa hiện tượng này đến với công chúng và gợi ý nó có thể dùng trong nghiên cứu và chẩn đoán. Từ đó, nhiều người bắt đầu thương mại hoá nó thành "nhạc sóng não".

Lời hứa của nhạc sóng não

Ý tưởng chính gọi là "kéo nhịp" (entrainment): nếu tai nghe một nhịp 10 Hz đủ lâu, sóng điện não sẽ dần đồng bộ theo nhịp đó, và người nghe sẽ rơi vào trạng thái tâm lý tương ứng. Các sản phẩm thường được quảng cáo theo dải sóng:

Vấn đề nằm ở một bước nhảy logic. Đúng là khi ta ngủ sâu, điện não đồ có nhiều sóng delta. Nhưng điều đó không có nghĩa là tạo ra nhịp delta từ bên ngoài sẽ đưa ta vào giấc ngủ sâu. Sóng não là kết quả của hoạt động phối hợp của hàng tỷ tế bào thần kinh, không phải công tắc để bật từ ngoài vào.

Nghiên cứu nói gì

Sóng não có bị "kéo" theo không

Đây là câu hỏi cốt lõi, và câu trả lời hiện nay là: chưa rõ, nghiêng về không đáng kể. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 rà các nghiên cứu dùng điện não đồ để kiểm tra việc kéo nhịp bằng âm binaural, và thấy kết quả mâu thuẫn: số nghiên cứu không ủng hộ còn nhiều hơn số nghiên cứu ủng hộ, cách làm giữa các nghiên cứu lại khác nhau nhiều. Một số nghiên cứu ghi nhận não có phản ứng điện ở đúng tần số của nhịp, nhưng phản ứng này yếu và không đồng nghĩa với việc toàn bộ não chuyển trạng thái.

Có tác dụng lên chú ý, trí nhớ, lo âu không

Một phân tích tổng hợp năm 2019 của Miguel Garcia-Argibay và cộng sự, gộp khoảng hai chục nghiên cứu, báo cáo hiệu ứng nhỏ đến vừa của âm binaural lên trí nhớ, chú ý, lo âu và cảm nhận đau. Tuy vậy, các tác giả cũng lưu ý nhiều nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, cách làm rất khác nhau, và kết quả dao động lớn. Khi nghiên cứu nhỏ và không đồng nhất, kết quả tích cực dễ bị phóng đại vì những nghiên cứu "không thấy gì" ít được công bố.

Vì sao người nghe vẫn thấy có tác dụng

Ngồi yên, nhắm mắt, đeo tai nghe chặn tiếng ồn, nghe một âm đều đặn trong 20 phút, với niềm tin rằng mình sắp thư giãn: chỉ riêng chừng ấy đã đủ giúp nhiều người dịu lại. Tiếng ồn nền đều cũng giúp che tiếng ồn môi trường gây phân tâm. Đây là những lợi ích thật, nhưng không cần đến cơ chế sóng não; một bản nhạc êm, tiếng mưa hay tiếng ồn trắng có thể cho tác dụng tương tự.

Đừng nhầm với kích thích âm thanh khi ngủ trong phòng thí nghiệm

Có một hướng nghiên cứu nghiêm túc hay bị gộp chung với nhạc sóng não: phát những tiếng "tách" ngắn đúng nhịp của sóng chậm trong lúc người tham gia đang ngủ sâu, có máy điện não đồ theo dõi theo thời gian thực. Một số nghiên cứu, như của nhóm Hong-Viet Ngo và Jan Born năm 2013, ghi nhận cách này tăng cường sóng chậm và cải thiện trí nhớ trong phòng thí nghiệm. Điều kiện ở đây rất khác: âm phải khớp chính xác với pha sóng não của từng người. Một bản nhạc binaural tải trên mạng không làm được việc đó.

Chuyện "ma tuý kỹ thuật số"

Khoảng năm 2010, báo chí ở nhiều nước đưa tin về những tệp âm thanh binaural được quảng cáo là tạo cảm giác như dùng chất kích thích, gây lo lắng cho phụ huynh. Không có bằng chứng nào cho thấy các tệp này tạo được tác dụng như quảng cáo; giới nghiên cứu nhìn chung cho rằng những gì người nghe kể lại chủ yếu đến từ sự mong đợi và không khí tò mò quanh chúng. Không có cơ sở để coi âm thanh là ma tuý, nhưng nỗi lo ấy là ví dụ điển hình về việc một hiện tượng thính giác có thật bị thổi phồng theo cả hai hướng.

Dùng thế nào cho an toàn

• Âm lượng: giữ dưới khoảng 60% mức tối đa của thiết bị; nghe to bằng tai nghe trong thời gian dài gây tổn thương thính lực không hồi phục.
• Không đeo tai nghe khi lái xe, đi đường hay làm việc cần nghe môi trường xung quanh.
• Đeo tai nghe khi ngủ: có thể gây đau tai, tăng nguy cơ viêm ống tai nếu dùng nút tai lâu; nếu cần âm thanh để ngủ, dùng loa nhỏ ở âm lượng thấp.
• Không dùng thay điều trị: mất ngủ kéo dài, lo âu, khó tập trung ảnh hưởng nhiều đến học tập và công việc nên được bác sĩ hoặc nhà tâm lý đánh giá.
• Cảnh giác với sản phẩm đắt tiền hứa "tăng chỉ số IQ", "kích hoạt tuyến tùng", "chữa bệnh".

Thử ngay: so sánh không cần tin

Nếu tò mò, bạn có thể tự làm một phép thử đơn giản. Chọn hai buổi tối học cùng loại bài trong 40 phút. Một buổi nghe một bản binaural "tập trung" qua tai nghe, buổi kia nghe một bản nhạc không lời bình thường hoặc tiếng mưa ở cùng âm lượng. Tốt nhất nhờ người khác chọn ngẫu nhiên và không cho bạn biết bản nào là bản nào. Cuối mỗi buổi, gấp sách lại và viết ra những gì nhớ được trong 5 phút, đếm số ý đúng. Lặp lại vài lần. Phần lớn người làm thử sẽ thấy khác biệt nhỏ và không ổn định, còn những yếu tố như ngủ đủ, tắt thông báo điện thoại hay tự kiểm tra cuối buổi tạo khác biệt lớn hơn nhiều.