Luật hấp dẫn, được phổ biến rộng rãi nhờ phim và sách The Secret (Bí mật) năm 2006, cho rằng suy nghĩ phát ra "tần số" và sẽ hút về những điều cùng tần số: nghĩ đến giàu có sẽ giàu, nghĩ đến bệnh tật sẽ bệnh. Không có bằng chứng khoa học nào cho cơ chế này, và các thuật ngữ vật lý được dùng trong đó là mượn sai nghĩa. Nó nghe hợp lý vì đánh vào những hiện tượng tâm lý có thật như thiên kiến xác nhận và lời tiên tri tự ứng nghiệm. Nghiên cứu về mơ tưởng tích cực còn cho thấy chỉ hình dung kết quả đẹp có thể làm giảm động lực hành động.
Luật hấp dẫn nói gì
Theo những người truyền bá, vũ trụ vận hành theo một quy luật: "những gì giống nhau thì hút nhau". Suy nghĩ và cảm xúc được mô tả là có "năng lượng", "tần số rung động". Khi ta tập trung vào điều mong muốn và cảm nhận như thể đã có nó, ta phát ra tần số phù hợp, và vũ trụ sẽ sắp đặt để điều đó đến. Quy trình thường được tóm tắt thành ba bước: yêu cầu, tin tưởng, đón nhận. Các công cụ đi kèm gồm bảng tầm nhìn dán ảnh nhà đẹp, xe sang; viết nhật ký biết ơn; viết séc cho chính mình với số tiền mơ ước.
Gốc gác: không mới như "bí mật"
| Thời gian | Mốc |
|---|---|
| Giữa – cuối thế kỷ 19 | Phong trào Tư tưởng Mới ở Mỹ, chịu ảnh hưởng của Phineas Quimby, cho rằng tâm trí có thể chữa bệnh và định hình thực tại |
| 1906 | William Walker Atkinson xuất bản sách dùng cụm "luật hấp dẫn trong thế giới tư tưởng" |
| 1910 | Wallace D. Wattles xuất bản The Science of Getting Rich; Rhonda Byrne sau này kể cuốn sách này là cảm hứng cho The Secret |
| 1937 | Napoleon Hill xuất bản Think and Grow Rich (Nghĩ giàu và làm giàu) |
| 1952 | Norman Vincent Peale xuất bản The Power of Positive Thinking |
| 2006 | Phim và sách The Secret của Rhonda Byrne ra mắt, được giới thiệu trên các chương trình truyền hình lớn ở Mỹ, bán hàng chục triệu bản và được dịch ra nhiều thứ tiếng, trong đó có tiếng Việt |
Như vậy, "bí mật" thật ra là một tư tưởng đã lưu hành hơn một thế kỷ, được đóng gói lại bằng ngôn ngữ của thời đại: "tần số", "năng lượng", "lượng tử".
Vì sao giới khoa học không chấp nhận
Mượn sai thuật ngữ vật lý
Trong vật lý, tần số là số dao động mỗi giây của một sóng hay một vật, đo được bằng thiết bị. Suy nghĩ không phải sóng phát ra không gian. Hoạt động điện của não có nhịp mà điện não đồ đo được, nhưng tín hiệu này cực kỳ yếu, chỉ đo được khi đặt điện cực sát da đầu, và không có cách nào "hút" được tiền hay xe hơi. Chữ "lượng tử" thường được dùng để tạo cảm giác khoa học, nhưng cơ học lượng tử mô tả hành vi của hạt vi mô, không nói gì về việc ý nghĩ điều khiển sự kiện đời sống.
Không thể kiểm chứng
Một ý tưởng khoa học phải có khả năng bị chứng minh là sai. Luật hấp dẫn thì không: nếu điều mong ước đến, đó là nhờ luật; nếu không đến, là do bạn "chưa tin đủ", "còn suy nghĩ tiêu cực", "vũ trụ có kế hoạch khác". Mọi kết quả đều được giải thích là đúng với luật, nên thực ra nó không dự đoán được gì.
Thiên kiến kẻ sống sót
Sách và hội thảo luật hấp dẫn kể chuyện của những người đã thành công. Hàng triệu người cũng dán bảng tầm nhìn mà không có gì xảy ra thì không ai mời lên sân khấu. Chỉ nhìn người thắng, ta tưởng phương pháp hiệu quả.
Vì sao nghe vẫn rất hợp lý
Luật hấp dẫn thuyết phục được nhiều người vì nó dựa trên những hiện tượng tâm lý có thật, nhưng giải thích sai nguyên nhân.
- Thiên kiến xác nhận: khi tin vào điều gì, ta để ý và nhớ những sự kiện ủng hộ nó, quên những sự kiện ngược lại. Nghĩ đến một người bạn rồi người đó gọi đến, ta nhớ mãi; hàng trăm lần nghĩ đến mà không ai gọi thì quên ngay.
- Chú ý chọn lọc: vừa định mua một mẫu xe, ta bỗng thấy mẫu xe đó khắp đường. Xe không nhiều lên, chỉ là não bắt đầu lọc ra những gì liên quan đến mục tiêu.
- Lời tiên tri tự ứng nghiệm: người tin mình sẽ thành công có thể cởi mở hơn, kiên trì hơn, gặp gỡ nhiều người hơn, và nhờ đó có nhiều cơ hội hơn. Đây là hành vi thay đổi kết quả, không phải tần số.
- Biết ơn và lạc quan có lợi cho tâm trạng: một số nghiên cứu ghi nhận viết nhật ký biết ơn giúp cải thiện cảm xúc. Người thực hành luật hấp dẫn cảm thấy dễ chịu hơn và quy điều đó cho "luật".
Mơ tưởng tích cực có thể làm giảm động lực
Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen, làm việc ở Đại học New York và Đại học Hamburg, đã nghiên cứu nhiều năm về tác động của việc hình dung tương lai tươi đẹp. Trong nhiều nghiên cứu của bà, những người mơ tưởng tích cực nhiều hơn về một kết quả, như tìm được việc, giảm cân hay thành công trong tình cảm, lại thường đạt kết quả kém hơn sau đó. Một cách giải thích: hình dung thành công khiến tâm trí "nếm trước" cảm giác đạt được, làm giảm năng lượng để thật sự hành động. Phát hiện này đi ngược hẳn với lời khuyên "hãy cảm nhận như thể bạn đã có nó".
Từ đó, Oettingen phát triển kỹ thuật đối chiếu tinh thần, gói gọn trong bốn bước thường gọi là WOOP:
- Mong muốn: một điều quan trọng, khó nhưng làm được.
- Kết quả: hình dung kết quả tốt nhất sẽ ra sao, cảm thấy thế nào.
- Trở ngại: trở ngại chính bên trong mình là gì (lười, sợ, mất tập trung).
- Kế hoạch: "Nếu trở ngại xảy ra, thì mình sẽ…".
Các nghiên cứu của nhóm bà và nhiều nhóm khác cho thấy đối chiếu tinh thần giúp người ta hành động tốt hơn so với chỉ mơ tưởng. Điểm khác biệt cốt lõi: nó dùng hình ảnh tích cực làm động lực, rồi buộc ta nhìn thẳng vào thực tế.
Mặt tối: khi nạn nhân bị đổ lỗi
Hệ quả logic của luật hấp dẫn là: mọi điều xảy ra với bạn là do bạn đã "hút" nó về. Áp dụng điều này cho người mắc bệnh nặng, người mất việc vì kinh tế suy thoái, nạn nhân thiên tai hay bạo lực là bất công và gây tổn thương. Nhiều nhà phê bình đã chỉ ra rằng tư tưởng này có thể khiến người bệnh trì hoãn điều trị để "chữa bằng suy nghĩ", hoặc tự trách mình vì đã "nghĩ tiêu cực". Không có suy nghĩ nào gây ra ung thư, và không có suy nghĩ nào thay được phác đồ điều trị.
Thử ngay: WOOP trong 5 phút
Chọn một mong muốn cho tuần này, ví dụ "ôn xong ba chương Sinh học". Nhắm mắt hình dung một phút cảm giác khi làm xong. Rồi hình dung một phút trở ngại bên trong lớn nhất, ví dụ "cứ mở sách là cầm điện thoại". Cuối cùng viết một câu: "Nếu mình muốn cầm điện thoại, thì mình úp nó vào ngăn kéo và đọc tiếp một trang." So sánh tuần này với tuần trước bằng số trang đã ôn. Đây là cách lấy điều có ích nhất của tư duy tích cực mà không cần tin vào "tần số".
Câu hỏi thường gặp
Luật hấp dẫn có thật không?
Không có bằng chứng khoa học cho việc suy nghĩ phát ra tần số và hút sự kiện về. Những gì nghe giống luật hấp dẫn thường giải thích được bằng thiên kiến xác nhận, chú ý chọn lọc và việc niềm tin thay đổi hành vi.
Cuốn Bí mật (The Secret) nói về gì?
Sách và phim The Secret của Rhonda Byrne năm 2006 trình bày luật hấp dẫn: tập trung suy nghĩ và cảm xúc vào điều mong muốn thì vũ trụ sẽ mang nó đến. Byrne kể cảm hứng từ cuốn The Science of Getting Rich năm 1910 của Wallace Wattles.
Vì sao nhiều người thấy luật hấp dẫn hiệu quả?
Vì họ nhớ những lần ứng nghiệm và quên những lần không, vì tâm trí bắt đầu để ý những cơ hội liên quan đến mục tiêu, và vì niềm tin khiến họ hành động tích cực hơn. Hiệu quả đến từ hành vi, không đến từ tần số.
Hình dung thành công có giúp đạt mục tiêu không?
Chỉ hình dung kết quả đẹp có thể làm giảm động lực, theo các nghiên cứu của Gabriele Oettingen. Kết hợp hình dung kết quả với nhìn thẳng vào trở ngại và lập kế hoạch, như kỹ thuật WOOP, giúp hành động tốt hơn.
Luật hấp dẫn có hại không?
Nó có thể gây hại khi khiến người ta trì hoãn hành động thực tế, trì hoãn điều trị bệnh, hoặc tự trách bản thân và đổ lỗi cho nạn nhân về những điều không may. Biết ơn và lạc quan thì có ích, nhưng không cần đến cơ chế "vũ trụ đáp ứng".
