Dạy lại cho người khác: vì sao giảng bài giúp chính mình nhớ bài

Dạy lại cho người khác giúp mình nhớ bài vì để giảng được, ta phải sắp xếp kiến thức cho có đầu có đuôi, tự lấy nó ra khỏi trí nhớ mà không nhìn sách, và phát hiện những chỗ mình tưởng hiểu mà chưa hiểu. Nghiên cứu cho thấy chỉ riêng việc học với ý định sẽ dạy lại đã giúp nhớ tốt hơn, và phần lợi lớn nhất đến khi giảng mà không cầm tài liệu. Tuy vậy, câu "dạy lại giúp nhớ 90%" lan truyền trên mạng là con số không có nguồn khoa học.

Học để dạy: chỉ ý định thôi cũng có ích

Năm 2014, John Nestojko và cộng sự ở Đại học Washington tại St. Louis cho người tham gia đọc một đoạn văn. Một nhóm được bảo sau đó sẽ phải làm bài kiểm tra; nhóm kia được bảo sẽ phải dạy lại nội dung cho người khác. Thật ra không ai phải dạy cả, tất cả đều làm bài kiểm tra. Nhóm tưởng mình sẽ dạy nhớ được nhiều hơn, và nhớ những ý chính tốt hơn, có tổ chức hơn.

Các tác giả cho rằng khi chuẩn bị dạy, người học đọc theo cách khác: họ tìm ý chính, sắp xếp thứ tự, tự hỏi người nghe sẽ thắc mắc gì. Đó chính là những việc giúp ghi nhớ.

Dạy thật: phần lợi nằm ở việc tự nhớ ra

Logan Fiorella và Richard Mayer ở Đại học California tại Santa Barbara, trong một loạt thí nghiệm công bố khoảng năm 2013–2014, cho sinh viên học một bài khoa học rồi chia nhóm: nhóm chỉ học, nhóm chuẩn bị để dạy, và nhóm chuẩn bị rồi thật sự giảng bài trước máy quay vài phút. Nhóm thật sự giảng làm bài kiểm tra muộn tốt nhất.

Năm 2018, Aloysius Wei Lun Koh, Sze Chi Lee và Stephen Wee Hun Lim ở Singapore đặt câu hỏi: lợi ích của dạy đến từ đâu? Họ so sánh người giảng bài có cầm tài liệu với người giảng bài không cầm tài liệu. Chỉ nhóm giảng không cầm tài liệu mới có lợi rõ, và mức lợi tương đương với nhóm chỉ làm bài tự nhớ lại. Kết luận của họ: phần lớn lợi ích của việc dạy đến từ việc phải tự gọi kiến thức ra. Dạy là một cách tự kiểm tra rất tự nhiên.

Điều này có ý nghĩa thực tế lớn: dạy lại bằng cách cầm vở đọc cho bạn nghe sẽ không giúp nhiều. Phải gấp vở lại mà giảng.

Người dạy cũng học: bằng chứng từ dạy kèm bạn học

Từ nhiều thập niên, các nhà giáo dục đã thấy trong những chương trình học sinh dạy kèm học sinh, người được kèm tiến bộ là điều dễ hiểu, nhưng người dạy kèm cũng tiến bộ. Năm 1982, Peter Cohen, James Kulik và Chen-Lin Kulik gộp kết quả nhiều chương trình dạy kèm ở trường học và ghi nhận lợi ích cho cả hai phía, dù phía người dạy thường nhỏ hơn.

Một số nhà nghiên cứu còn nói tới "hiệu ứng người được bảo trợ": khi chịu trách nhiệm dạy ai đó (kể cả một nhân vật ảo trên máy tính), người học cố gắng hơn so với khi chỉ học cho mình. Bằng chứng cho hiệu ứng này còn ít và chủ yếu từ một số nhóm nghiên cứu, nên chỉ nên hiểu là một khả năng.

"Kim tự tháp học tập" và con số 90%: không có nguồn

Trên mạng và trong nhiều buổi tập huấn, hay xuất hiện hình kim tự tháp với các con số: đọc nhớ 10%, nghe nhớ 20%, nhìn nhớ 30%, thảo luận nhớ 50%, thực hành nhớ 75%, dạy lại nhớ 90%. Hình này thường được ghi là của "Viện Đào tạo Quốc gia (National Training Laboratories) Hoa Kỳ".

Nhiều nhà nghiên cứu đã cố truy nguồn và không tìm thấy nghiên cứu nào tạo ra những con số này. Bản thân các con số tròn trịa, cách đều nhau, cũng là dấu hiệu đáng nghi: trong nghiên cứu thật, tỷ lệ nhớ phụ thuộc vào tài liệu, người học, thời gian kiểm tra, không thể có một bảng số cố định như vậy. Dạy lại quả thật giúp nhớ, nhưng con số 90% là ngộ nhận.

"Phương pháp Feynman" thật ra là gì

Mạng xã hội hay giới thiệu "phương pháp Feynman": chọn một khái niệm, giải thích nó bằng lời đơn giản như dạy cho một đứa trẻ, tìm chỗ bí, quay lại tài liệu, giải thích lại. Tên gọi lấy từ nhà vật lý Richard Feynman, người nổi tiếng giỏi giải thích những điều phức tạp. Tuy nhiên, Feynman không tự đặt ra hay đặt tên phương pháp bốn bước này; nó được người đời sau đúc kết từ phong cách của ông. Cách làm vẫn tốt, vì nó kết hợp tự nhớ ra, tự giải thích và phát hiện chỗ hổng; chỉ cần biết đó không phải "bí quyết" của một thiên tài.

Cách dạy lại hiệu quả

Thử ngay: năm phút giảng bài cho bố mẹ

Tối nay, sau khi học xong một bài, nhờ bố mẹ hoặc anh chị dành năm phút nghe bạn giảng. Quy tắc: gấp vở lại; người nghe được quyền ngắt lời hỏi "vì sao" bất cứ lúc nào; bạn không được nói "trong sách viết thế". Ghi lại những câu hỏi bạn không trả lời được. Đó là danh sách việc cần học lại ngày mai. Phụ huynh không cần hiểu bài; câu hỏi ngây thơ của người không biết thường làm lộ ra những chỗ người học chưa vững nhất.

Góc nhìn hôm nay

Ở nhiều gia đình Việt Nam, anh chị lớn giảng bài cho em là chuyện bình thường, và người lớn hay nói "dạy em cũng là học". Khoa học nhận thức xác nhận câu nói ấy, kèm một điều chỉnh nhỏ: muốn có lợi thật, phải giảng mà không nhìn sách. Học sinh, sinh viên có thể lập nhóm học nhỏ, mỗi người phụ trách giảng một phần; người đi làm có thể tình nguyện trình bày lại cho đồng nghiệp những gì mình học được từ một khoá đào tạo. Dạy là cách vừa giúp người khác vừa giữ kiến thức cho chính mình.