Cách học thuộc nhanh và nhớ lâu: phương pháp khoa học thật sự ủng hộ

Cách học thuộc nhanh và nhớ lâu được khoa học ủng hộ mạnh nhất là hai việc: tự kiểm tra (gấp sách lại và tự nhớ ra, thay vì đọc lại) và ôn rải rác qua nhiều ngày (thay vì học dồn một lần). Thêm vào đó, học xen kẽ các dạng bài, tự hỏi "vì sao" và tự giải thích cũng có ích. Ngược lại, đọc đi đọc lại, tô highlight và tóm tắt, những cách học phổ biến nhất, lại có hiệu quả thấp hơn nhiều so với cảm giác chúng mang lại.

Bảng xếp hạng mười cách học của Dunlosky

Năm 2013, nhà tâm lý học John Dunlosky cùng bốn đồng nghiệp (Katherine Rawson, Elizabeth Marsh, Mitchell Nathan và Daniel Willingham) công bố một bài tổng quan dài trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest. Họ xem xét hàng trăm nghiên cứu về mười cách học học sinh hay dùng, rồi xếp mỗi cách vào ba mức hữu ích dựa trên việc nó có hiệu quả với nhiều lứa tuổi, nhiều loại tài liệu và hiệu quả lâu dài hay không.

Lưu ý: "thấp" không có nghĩa là vô dụng. Tóm tắt rất có ích với người đã biết cách tóm tắt tốt; phương pháp từ khoá giúp nhớ nhanh từ vựng nhưng khó giữ lâu. Mức thấp nghĩa là bằng chứng hạn chế, hoặc hiệu quả chỉ có ở một số điều kiện hẹp.

Tự kiểm tra: vũ khí số một

Năm 2006, Henry Roediger và Jeffrey Karpicke ở Đại học Washington tại St. Louis cho sinh viên học những đoạn văn khoa học ngắn. Một nhóm đọc đoạn văn bốn lần. Một nhóm đọc một lần rồi làm ba lần bài tự nhớ lại (viết ra tất cả những gì nhớ được, không nhìn tài liệu). Kiểm tra ngay sau năm phút, nhóm đọc nhiều lần làm tốt hơn. Nhưng kiểm tra sau một tuần, kết quả đảo ngược hoàn toàn: nhóm tự nhớ lại giữ được nhiều hơn hẳn.

Điều đáng chú ý nhất là khi được hỏi trước bài kiểm tra, nhóm đọc nhiều lần lại tự tin hơn về khả năng nhớ của mình. Họ cảm thấy thuộc, nhưng cảm giác đó không thành trí nhớ lâu dài. Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng việc gọi kiến thức ra giúp củng cố nó là hiệu ứng kiểm tra.

Tự kiểm tra không cần đề thi chính thức. Những cách đơn giản:

• Gấp sách, viết ra những gì nhớ được về bài vừa học, rồi mới mở ra đối chiếu.
• Viết câu hỏi một mặt, đáp án mặt sau của thẻ giấy; tự rút thẻ để hỏi mình.
• Làm bài tập cuối bài, đề cũ, trước khi xem lời giải.
• Che cột đáp án trong vở và tự đọc to lời giải.

Ôn rải rác: cùng thời gian, nhớ lâu hơn

Cùng ba giờ ôn, chia thành ba buổi mỗi buổi một giờ cách nhau vài ngày cho kết quả lâu dài tốt hơn rõ rệt so với ngồi liền ba giờ. Đây là một trong những phát hiện được lặp lại nhiều nhất của tâm lý học, từ thời Ebbinghaus cuối thế kỷ 19 tới các phân tích gộp hiện đại. Về lịch ôn cụ thể và đường cong quên, đã có wiki khác trong hệ trình bày kỹ; ở đây chỉ cần nhớ quy tắc: đừng học hết một bài trong một lần, hãy quay lại nó nhiều lần, mỗi lần cách xa hơn.

Học xen kẽ: trộn dạng bài

Sách giáo khoa Toán thường xếp bài tập theo từng dạng: hết mười câu dạng A rồi mới tới dạng B. Học kiểu đó cho cảm giác thuận tay vì câu sau giống câu trước. Năm 2007, Doug Rohrer và Kelli Taylor cho sinh viên học cách tính thể tích bốn loại hình khối. Nhóm làm bài xen kẽ các loại thấy khó hơn trong lúc luyện, nhưng một tuần sau làm bài kiểm tra tốt hơn nhiều so với nhóm làm từng loại một.

Lý do: khi các dạng trộn lẫn, mỗi câu buộc người học phải tự nhận ra "đây là dạng gì, dùng cách nào". Đó chính là việc phải làm trong phòng thi, nơi đề không ghi sẵn "câu này dùng công thức số 3".

Vì sao cách hiệu quả lại thấy khó

Robert Bjork gọi những cách học như tự kiểm tra, ôn rải rác, học xen kẽ là "khó khăn đáng có": chúng làm việc học chậm và vất vả hơn lúc đầu, nhưng tạo ra trí nhớ bền hơn. Ngược lại, đọc lại và học dồn tạo cảm giác trôi chảy, dễ chịu, nhưng phần lớn biến mất sau vài ngày.

Đây là cái bẫy lớn nhất: ta đánh giá cách học bằng cảm giác lúc học, mà cảm giác lúc học lại dẫn sai. Một buổi học thấy vất vả, nhiều chỗ không nhớ ra, thường là một buổi học tốt.

Lịch học mẫu cho một chương

Ví dụ ôn một chương Lịch sử lớp 12 trước kỳ thi tốt nghiệp THPT:

Tổng thời gian không nhiều hơn cách học dồn, nhưng phần lớn thời gian dành cho việc tự gọi kiến thức ra, không phải đọc.

Các kỹ thuật ghi nhớ đặc biệt thì sao

Cung điện ký ức, câu vần nhớ công thức, chia nhỏ con số thành cụm là những kỹ thuật ghi nhớ có thật và rất mạnh với danh sách, con số, thứ tự. Chúng được trình bày kỹ ở các wiki khác trong hệ. Với kiến thức cần hiểu, như nguyên nhân một cuộc khởi nghĩa hay cách giải một dạng toán, nền tảng vẫn là tự kiểm tra, ôn rải rác và tự giải thích. Kỹ thuật ghi nhớ là gia vị, không thay được bữa chính.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ ngày mai

Không cần thay đổi toàn bộ cách học. Chỉ cần một thay đổi nhỏ: cuối mỗi buổi học, dành mười phút gấp sách lại và tự viết ra những gì vừa học. Làm điều đó một tháng, bạn sẽ thấy khác biệt. Thêm bước thứ hai: trước khi học bài mới, tự kiểm tra năm phút bài hôm trước.

Sách nên đọc: Make It Stick (2014) của Peter Brown, Henry Roediger và Mark McDaniel; bài tổng quan của Dunlosky và cộng sự (2013) cũng có bản tóm tắt dành cho giáo viên tên "Strengthening the Student Toolbox" đăng trên tạp chí American Educator.