Học thuộc lòng có còn cần thiết: được gì, mất gì và thuộc thế nào

Học thuộc lòng vẫn cần thiết, nhưng phải đúng chỗ: những kiến thức nền dùng đi dùng lại như bảng cửu chương, công thức cơ bản, từ vựng, hay những câu thơ đáng giữ trong đời thì nên thuộc, vì thuộc giúp đầu óc rảnh tay cho việc suy nghĩ. Cái hại không nằm ở việc thuộc, mà ở việc thuộc câu chữ thay cho hiểu, như học văn mẫu để chép lại. Cách tốt nhất là hiểu trước, thuộc sau, và thuộc bằng tự kiểm tra chứ không bằng đọc to đi đọc to lại.

Cuộc tranh cãi cũ: thuộc lòng hay hiểu

Ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, "học thuộc lòng" từng là trụ cột của nhà trường: thuộc bài, thuộc thơ, thuộc định nghĩa, lên bảng đọc vanh vách. Nhiều thế hệ ông bà vẫn đọc được những bài thơ học từ hồi tiểu học. Sau đó, trào lưu đổi mới giáo dục ở nhiều nơi phê phán mạnh cách học này, coi nó là học vẹt, kìm hãm tư duy.

Cả hai phía đều có phần đúng. Khoa học nhận thức hiện đại không chọn phe, mà đặt câu hỏi khác: thuộc cái gì, khi nào, và thuộc để làm gì?

Được gì: kiến thức thuộc giải phóng đầu óc

Trí nhớ làm việc, phần đầu óc giữ tạm thông tin khi suy nghĩ, có sức chứa rất nhỏ. Khi giải một bài toán phân số, nếu phải nhẩm "bảy nhân tám bằng bao nhiêu" thì phần sức chứa quý giá ấy bị chiếm mất, không còn chỗ để nghĩ cách giải. Nếu bảy nhân tám bằng năm mươi sáu bật ra tức thì từ trí nhớ dài hạn, đầu óc được rảnh cho việc khó hơn.

Đây là ý chính của lý thuyết tải nhận thức do John Sweller phát triển từ cuối thập niên 1980, và cũng là lập luận trung tâm của nhà tâm lý học nhận thức Daniel Willingham trong cuốn Why Don't Students Like School? (2009): tư duy phản biện, sáng tạo đều cần kiến thức có sẵn trong trí nhớ dài hạn. Người ta không thể suy nghĩ sâu về một chủ đề mà mình không biết gì.

Ví dụ về những thứ đáng thuộc:

• Bảng cửu chương, các hằng đẳng thức đáng nhớ, công thức diện tích và thể tích cơ bản.
• Bảng tuần hoàn ở mức các nguyên tố thường gặp, hoá trị cơ bản.
• Từ vựng và cấu trúc câu cốt lõi của ngoại ngữ.
• Các mốc lịch sử khung để treo những kiến thức khác vào.
• Những câu thơ, đoạn văn có giá trị lâu dài: vài câu Truyện Kiều, Nam quốc sơn hà, một đoạn Bình Ngô đại cáo.

Được gì nữa: thơ thuộc là của mình

Với thơ văn, thuộc lòng còn có giá trị vượt ra ngoài thi cử. Bài thơ thuộc lòng đi theo ta lúc ngồi một mình, lúc ru con, lúc gặp một cảnh khiến câu thơ bỗng hiện lên. Nhiều người lớn tuổi kể rằng những câu thơ thuộc từ nhỏ giúp họ vượt qua lúc khó khăn. Hiểu một bài thơ qua bài giảng khác với có bài thơ ấy trong đầu, thấm dần qua nhiều năm.

Mất gì: khi thuộc thay cho hiểu

Vấn đề bắt đầu khi thuộc lòng được dùng thay cho hiểu:

• Văn mẫu. Thuộc lòng một bài phân tích để chép lại khi thi là thuộc ý kiến của người khác, không luyện được khả năng tự đọc và cảm nhận tác phẩm. Đề hỏi khác đi một chút là lúng túng.
• Định nghĩa không hiểu. Đọc vanh vách định nghĩa "axit là chất…" nhưng không nhận ra một chất cụ thể có phải axit hay không.
• Kiến thức "trơ". Kiến thức thuộc mà không nối với gì thường không được dùng khi cần, dù vẫn nằm đó. Các nhà tâm lý học gọi đây là kiến thức trơ.
• Tốn thời gian sai chỗ. Thuộc nguyên văn những thứ chỉ cần nắm ý, như từng câu trong sách giáo khoa Lịch sử, lấy mất thời gian lẽ ra dành cho hiểu và luyện tập.

Bảng: nên thuộc nguyên văn, nắm ý, hay chỉ cần biết tra

Cách thuộc lòng hiệu quả

Nếu đã quyết định cần thuộc, đây là cách khoa học ủng hộ, ví dụ với một đoạn thơ mười hai câu:

1. Hiểu trước. Đọc chậm, hiểu từng từ khó, hình dung cảnh, biết đoạn này nói gì. Thơ hiểu rồi thì thuộc nhanh hơn rất nhiều, vì mỗi câu có lý do để đứng sau câu kia.
2. Chia nhỏ theo ý. Chia đoạn thành các cụm hai đến bốn câu theo ý thơ, không chia máy móc.
3. Đọc một lần, che lại, đọc thầm. Đọc cụm đầu, che đi và tự đọc lại. Sai thì mở ra nhìn đúng chỗ sai, che lại thử tiếp. Đây là tự kiểm tra, hiệu quả hơn nhiều so với đọc to hai mươi lần.
4. Nối cụm. Thuộc cụm hai rồi đọc nối cụm một và hai, cứ thế tiếp.
5. Dùng chữ cái đầu. Khi đã gần thuộc, chỉ viết chữ cái đầu của mỗi từ làm gợi ý, rồi bỏ dần gợi ý.
6. Quay lại hôm sau. Sáng hôm sau đọc thầm lại không nhìn sách, rồi vài ngày sau, rồi một tuần sau. Mỗi lần nhớ lại là một lần củng cố.

Những kỹ thuật ghi nhớ chuyên biệt như cung điện ký ức hay câu vần nhớ công thức cũng giúp thuộc nhanh danh sách và thứ tự; chúng được trình bày ở các wiki khác trong hệ.

Thử ngay: thuộc bốn câu thơ trong mười phút

Chọn bốn câu thơ bạn thích mà chưa thuộc. Năm phút đầu: đọc, tìm hiểu nghĩa từng chữ, hình dung cảnh. Năm phút sau: dùng cách che lại và tự đọc thầm như trên, không đọc to lặp lại. Tối nay trước khi ngủ, thử đọc lại không nhìn. Sáng mai thử lần nữa. Ghi lại xem bạn cần nhìn lại bao nhiêu lần. Rồi so sánh với lần trước bạn thuộc thơ bằng cách đọc to nhiều lần.

Góc nhìn hôm nay

Câu hỏi "có nên học thuộc lòng không" giống câu hỏi "có nên dùng muối khi nấu ăn không": cần, nhưng đúng liều và đúng món. Học sinh nên thuộc chắc những nền tảng sẽ dùng mãi, thuộc vài bài thơ đáng giữ cả đời, còn với lập luận và phân tích thì nắm ý và tự diễn đạt. Người lớn muốn giữ trí óc linh hoạt cũng có thể thử thuộc một bài thơ mỗi tháng, vừa là luyện trí nhớ, vừa là một niềm vui.

Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Why Don't Students Like School? của Daniel Willingham đã nêu ở trên; sách viết cho giáo viên và phụ huynh, dễ đọc, nhiều ví dụ lớp học.