Tự giải thích và hỏi vì sao: cách học hiểu thay vì học vẹt

Tự giải thích là vừa học vừa tự nói ra cho mình nghe vì sao từng bước, từng ý lại như vậy; hỏi vì sao là liên tục đặt câu hỏi "vì sao điều này đúng?" khi gặp một sự kiện mới. Hai cách này giúp kiến thức mới bám vào những gì đã biết, nhờ đó vừa hiểu sâu vừa nhớ lâu hơn học vẹt. Tổng quan năm 2013 của Dunlosky và cộng sự xếp cả hai vào mức hữu ích trung bình: có hiệu quả rõ, nhưng tốn thời gian và cần một chút kiến thức nền.

Học vẹt và học hiểu khác nhau ở đâu

Học vẹt là thuộc câu chữ mà không nắm được vì sao. Ví dụ quen thuộc: thuộc lòng "nguyên nhân thắng lợi gồm bốn ý" nhưng khi đề đổi cách hỏi, như "vì sao nói yếu tố X là quan trọng nhất", thì không biết bắt đầu từ đâu. Kiến thức học vẹt giống những viên gạch xếp rời, chỉ cần rút một viên là cả hàng đổ.

Học hiểu là nối kiến thức mới vào mạng lưới những gì đã biết. Khi một ý được nối với nhiều ý khác, nó có nhiều đường để gọi ra, và khi quên một chi tiết ta có thể suy lại từ các chi tiết xung quanh. Tự giải thích và hỏi vì sao là hai công cụ đơn giản nhất để tạo ra những mối nối đó.

Tự giải thích: thí nghiệm của Michelene Chi

Năm 1989, nhà tâm lý học Michelene Chi và cộng sự quan sát sinh viên học vật lý qua các ví dụ giải mẫu về cơ học Newton. Họ yêu cầu sinh viên nói to suy nghĩ của mình trong lúc đọc. Những sinh viên học giỏi hơn có một điểm chung: họ tự giải thích nhiều hơn hẳn. Gặp một bước trong lời giải, họ tự hỏi bước đó từ đâu ra, liên quan định luật nào, rồi tự trả lời. Những sinh viên kém hơn thường chỉ đọc lại lời giải hoặc diễn đạt lại mà không giải thích.

Năm 1994, Chi và cộng sự đi thêm một bước: yêu cầu một nhóm học sinh lớp 8 tự giải thích sau khi đọc từng câu trong một bài về hệ tuần hoàn, so với nhóm chỉ đọc bài hai lần. Nhóm tự giải thích hiểu bài sâu hơn, nhất là ở những câu hỏi đòi suy luận. Nghĩa là tự giải thích không chỉ là thói quen của người giỏi, mà là thứ có thể dạy và luyện được.

Hỏi vì sao: cách học từ những câu "vì sao"

Cuối thập niên 1980, Michael Pressley và cộng sự nghiên cứu một cách học họ gọi là hỏi vì sao có tính giải thích. Người tham gia đọc các câu kiểu "Người đàn ông đói bụng lên xe". Nhóm được yêu cầu trả lời "Vì sao người đàn ông này làm việc đó?" nhớ các câu tốt hơn hẳn nhóm chỉ đọc. Khi phải giải thích, người học buộc phải kết nối sự kiện với những gì mình đã biết về thế giới.

Với học sinh, cách này hiệu quả nhất ở những môn có nhiều sự kiện rời cần hiểu mối liên hệ: Sinh học, Địa lý, Lịch sử. Ví dụ:

• Địa lý: "Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất cả nước." Hỏi: vì sao lại ở đây mà không phải nơi khác? (Đất phù sa, địa hình bằng phẳng, khí hậu nóng ẩm quanh năm, mạng lưới sông ngòi dày.)
• Sinh học: "Lá cây thường có màu xanh." Hỏi: vì sao không phải màu đỏ hay đen? (Chất diệp lục hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và xanh lam, phản xạ phần lớn ánh sáng xanh lục.)
• Lịch sử: "Kinh đô nhiều lần được dời." Hỏi: vì sao triều đại này chọn vị trí đó? Điều kiện địa lý, quân sự, giao thông thế nào?

Bộ câu hỏi mẫu để tự giải thích

Vì sao giải thích lại giúp nhớ

Có ba lý do chính, được các nhà nghiên cứu đề xuất:

1. Tạo liên kết. Khi giải thích, ta phải nối ý mới với ý cũ. Mỗi mối nối là thêm một đường để sau này gọi ra.
2. Phát hiện chỗ hổng. Lúc nói thành lời, ta nhận ra chỗ mình tưởng hiểu mà thật ra chưa. Đọc lặng lẽ thì những chỗ hổng ấy dễ trôi qua.
3. Xử lý sâu. Từ thập niên 1970, Fergus Craik và Robert Lockhart đã đề xuất rằng thông tin được xử lý theo nghĩa, có chiều sâu, thì nhớ lâu hơn thông tin chỉ xử lý bề mặt như hình thức hay âm thanh. Giải thích buộc ta xử lý theo nghĩa.

Giới hạn: không phải lúc nào cũng hợp

• Cần kiến thức nền. Hỏi "vì sao" chỉ hiệu quả khi người học có đủ hiểu biết để trả lời. Một học sinh chưa học gì về quang hợp sẽ không tự giải thích được vì sao lá màu xanh; khi đó cần đọc hoặc nghe giảng trước.
• Có thể giải thích sai. Tự giải thích sai mà không ai sửa có thể làm hiểu lầm bám chắc hơn. Nên đối chiếu với sách, thầy cô hoặc bạn học.
• Tốn thời gian. Không thể tự giải thích từng câu của cả cuốn sách. Hãy dùng cho những phần cốt lõi và những chỗ mình hay sai.
• Không thay được tự kiểm tra. Tự giải thích giúp hiểu và nối kiến thức; để nhớ lâu vẫn cần tự nhớ lại và ôn rải rác.

Thử ngay: giải thích một lời giải mẫu

Lấy một bài toán có lời giải mẫu trong sách bài tập, một bài bạn chưa làm. Che lời giải, chỉ mở từng dòng một. Sau mỗi dòng, nói thành tiếng (hoặc viết nhanh ra lề): "Dòng này làm được là vì…". Nếu không giải thích được một dòng, đánh dấu lại và hỏi thầy cô hay bạn. Sau đó, gấp sách và tự giải lại bài đó từ đầu. Nhiều học sinh thấy rằng cách này, dù chậm, giúp mình làm được những bài cùng dạng mà trước đây chỉ "xem là hiểu, làm thì không ra".

Góc nhìn hôm nay

Trong nhiều lớp học ở Việt Nam, áp lực thời gian và số lượng kiến thức khiến học vẹt trở thành con đường ngắn nhất để vượt qua kỳ thi. Nhưng đề thi những năm gần đây có xu hướng tăng câu hỏi vận dụng, đòi hỏi hiểu chứ không chỉ thuộc. Tự giải thích và hỏi vì sao không đòi hỏi tài liệu gì đặc biệt, chỉ cần thói quen dừng lại sau mỗi ý và tự hỏi một câu.

Phụ huynh có thể giúp con bằng cách thỉnh thoảng hỏi "Con giải thích cho bố mẹ nghe vì sao lại thế được không?", và kiên nhẫn nghe, kể cả khi bố mẹ không biết đáp án. Chỉ riêng việc phải nói ra đã có ích cho con.