Tô highlight và đọc đi đọc lại cho cảm giác "đã thuộc" vì mỗi lần đọc, nội dung trở nên quen hơn và dễ xử lý hơn, nhưng quen mặt chữ không đồng nghĩa với tự nhớ ra được khi gấp sách. Các tổng quan nghiên cứu xếp hai cách học này vào nhóm hiệu quả thấp. Chúng không vô dụng, nhưng chỉ phát huy khi đi kèm một bước bắt buộc: tự kiểm tra xem mình có thật sự nhớ hay không.
Cách học phổ biến nhất lại kém hiệu quả
Năm 2009, Jeffrey Karpicke, Andrew Butler và Henry Roediger hỏi sinh viên một trường đại học Mỹ họ học bài thế nào. Đọc lại ghi chép hoặc sách giáo khoa là cách được nhắc tới nhiều nhất, và cũng là cách được nhiều người xếp số một. Tự kiểm tra thì rất ít người dùng như một cách học, phần lớn chỉ dùng để "xem mình biết đến đâu".
Ở Việt Nam, hình ảnh quen thuộc là cuốn sách giáo khoa tô vàng, tô hồng gần kín trang, và cảnh học sinh đọc đi đọc lại đề cương đến thuộc mặt chữ. Thế nhưng bài tổng quan năm 2013 của John Dunlosky và cộng sự, xem xét hàng trăm nghiên cứu, xếp cả đọc lại lẫn tô đậm vào nhóm hữu ích thấp.
Ảo giác lưu loát: vì sao cảm giác đánh lừa
Lần đầu đọc một đoạn văn, ta phải dừng lại ở chữ lạ, đọc chậm, cố hiểu. Lần thứ hai, thứ ba, mọi thứ trôi qua nhẹ nhàng. Não diễn giải sự nhẹ nhàng ấy thành "mình biết rồi". Các nhà tâm lý học gọi đây là ảo giác lưu loát: thông tin dễ xử lý khiến ta đánh giá quá cao khả năng sau này nhớ ra nó.
Vấn đề là đọc lại luyện cho ta khả năng nhận ra, trong khi phòng thi đòi khả năng nhớ ra. Nhận ra là khi thấy đáp án trước mặt và biết nó đúng. Nhớ ra là khi tờ giấy trắng và phải tự viết. Hai khả năng này khác nhau rất xa. Đó là lý do nhiều học sinh làm phần trắc nghiệm khá hơn hẳn phần tự luận cùng nội dung.
Năm 2006, trong thí nghiệm nổi tiếng của Roediger và Karpicke, nhóm sinh viên đọc một đoạn văn bốn lần tự tin hơn nhóm đọc một lần rồi tự nhớ lại ba lần. Một tuần sau, nhóm đọc bốn lần lại nhớ kém hơn. Cảm giác tự tin và trí nhớ thật đi theo hai hướng ngược nhau.
Tô đậm sai cách: tô nhiều tức là không chọn
Tô đậm có một lý do tốt: buộc người đọc chọn ra cái quan trọng. Nhưng thực tế, phần lớn học sinh tô quá nhiều, có khi gần nửa trang. Khi cái gì cũng được tô, việc tô không còn là chọn lọc nữa, chỉ là một cách đọc chậm hơn bằng bút màu.
Một số nghiên cứu còn ghi nhận tô đậm có thể làm người học tập trung vào từng mẩu thông tin rời, khó thấy mối liên hệ giữa các ý, những thứ thường được hỏi ở câu suy luận. Tô xong cũng tạo ra cảm giác đã làm việc, một kiểu "chăm chỉ" nhìn thấy được nhưng không chuyển thành trí nhớ.
Đọc lại có hoàn toàn vô ích không
Không. Đọc lại có giá trị trong một số trường hợp:
- Lần đọc thứ hai khi chưa hiểu. Nếu lần đầu chưa nắm được ý, đọc lại là cần thiết để hiểu, trước khi nói tới nhớ.
- Đọc lại cách nhau vài ngày. Nghiên cứu cho thấy đọc lại sau một khoảng thời gian có hiệu quả hơn đọc lại ngay liền. Lúc đó lần đọc thứ hai buộc não phải gợi lại phần đã mờ.
- Đọc lại sau khi tự kiểm tra. Khi đã thử nhớ và phát hiện chỗ sai, đọc lại đúng chỗ đó là cách sửa lỗi hiệu quả.
Năm 2009, Aimee Callender và Mark McDaniel thử cho sinh viên đọc lại các đoạn văn và thấy lợi ích của lần đọc thứ hai liền sau đó là khá nhỏ. Đọc lại tự nó không tệ; nó chỉ tốn thời gian mà ít đem lại so với những cách khác.
Biến highlight thành câu hỏi
Không cần vứt bút dạ quang. Chỉ cần đổi cách dùng:
- Đọc hết một đoạn rồi mới tô. Đừng tô trong lúc đọc lần đầu. Đọc xong một đoạn, gấp lại, tự hỏi "ý chính là gì", rồi mới mở ra tô đúng câu đó.
- Tô ít. Tự đặt giới hạn: mỗi đoạn tối đa một câu, mỗi trang tối đa ba chỗ.
- Đổi chỗ tô thành câu hỏi. Ở lề vở, viết một câu hỏi mà câu được tô là đáp án. Ví dụ, câu tô "Phản ứng quang hợp diễn ra ở lục lạp", câu hỏi bên lề "Quang hợp xảy ra ở bào quan nào?"
- Ôn bằng câu hỏi, không bằng màu. Lần sau ôn bài, che phần chữ, chỉ đọc câu hỏi bên lề và tự trả lời.
Bảng so sánh: cùng 30 phút, ba cách học
| Cách dùng 30 phút | Cảm giác lúc học | Kết quả sau một tuần (theo hướng nghiên cứu) |
|---|---|---|
| Đọc lại bài ba lần | Thoải mái, thấy thuộc | Nhớ ít, nhận ra được nhưng khó tự viết |
| Đọc một lần và tô đậm | Thấy chăm chỉ | Gần như đọc lại, thêm phần chú ý vào ý rời |
| Đọc một lần, gấp sách tự viết, mở ra sửa, tự viết lần nữa | Khó, thấy mình quên nhiều | Nhớ nhiều hơn rõ, tự viết được |
Bảng mô tả xu hướng chung của các nghiên cứu về hiệu ứng kiểm tra, không phải con số từ một thí nghiệm riêng.
Thử ngay: phép thử gấp sách
Chọn một bài bạn tin là đã thuộc vì đã đọc nhiều lần, chẳng hạn một bài Sinh học hay một đoạn phân tích bài thơ trong đề cương Ngữ văn. Lấy giấy trắng, gấp sách lại, viết trong mười phút tất cả những gì bạn nhớ. Sau đó mở sách, dùng bút khác màu điền những gì thiếu. Phần bút màu thứ hai chính là khoảng cách giữa cảm giác thuộc và trí nhớ thật. Đó cũng là đúng phần bạn cần học tiếp, thay vì đọc lại cả bài.
Lặp lại phép thử này sau hai ngày. Bạn sẽ thấy phần màu thứ hai thu hẹp lại nhanh hơn nhiều so với đọc lại cùng thời gian.
Góc nhìn hôm nay: vì sao khó bỏ thói quen
Năm 2008, Nate Kornell và Robert Bjork cho người tham gia học nhận ra phong cách vẽ của nhiều hoạ sĩ, theo hai cách: xem tranh từng hoạ sĩ một liền nhau, hoặc xem trộn lẫn. Cách trộn cho kết quả tốt hơn ở đa số người, nhưng phần lớn người tham gia vẫn tin rằng cách xem liền nhau hiệu quả hơn, kể cả sau khi đã làm bài kiểm tra. Bài học: chúng ta có xu hướng tin vào cảm giác lúc học hơn là kết quả.
Vì vậy, thay đổi cách học đòi hỏi tin vào bằng chứng hơn là vào cảm giác. Những buổi học vất vả, nhiều chỗ không nhớ ra, thường là những buổi học tốt. Cha mẹ và thầy cô có thể giúp bằng cách khen nỗ lực tự nhớ, tự làm bài, thay vì khen "đọc bài chăm".
Muốn đọc thêm, chương về "ảo giác hiểu biết" trong cuốn Make It Stick (2014) giải thích rất rõ hiện tượng này.
Câu hỏi thường gặp
Tô highlight có giúp học thuộc không?
Rất ít nếu chỉ tô. Các tổng quan nghiên cứu xếp tô đậm vào nhóm cách học hiệu quả thấp. Highlight có ích hơn khi tô ít, tô sau khi đã tự nhớ ý chính, và biến chỗ tô thành câu hỏi để tự kiểm tra.
Vì sao đọc nhiều lần rồi mà vẫn không nhớ?
Vì đọc lại chỉ luyện khả năng nhận ra nội dung khi nhìn thấy, không luyện khả năng tự nhớ ra khi gấp sách. Cảm giác quen thuộc khi đọc lại khiến ta tưởng đã thuộc.
Ảo giác lưu loát là gì?
Đó là khi thông tin dễ đọc, dễ xử lý khiến ta đánh giá quá cao khả năng nhớ nó về sau. Đọc lại nhiều lần tạo ra cảm giác lưu loát này nhưng không bảo đảm nhớ lâu.
Có nên bỏ hẳn việc đọc lại không?
Không cần bỏ hẳn. Đọc lại hữu ích khi chưa hiểu bài, khi cách lần đọc trước vài ngày, hoặc khi đọc đúng chỗ vừa tự kiểm tra thấy sai. Chỉ nên tránh dùng đọc lại liền nhiều lần làm cách học chính.
Cách nào thay thế đọc lại hiệu quả hơn?
Gấp sách và tự viết lại những gì nhớ, tự trả lời câu hỏi, làm bài tập và đề cũ. Những cách này buộc não tự gọi kiến thức ra nên tạo trí nhớ bền hơn với cùng thời gian.
