Điện thoại và Google không làm não "teo" đi, nhưng chúng thay đổi thứ ta chọn nhớ: khi biết thông tin luôn tra được, ta có xu hướng nhớ chỗ tìm thay vì nhớ nội dung. Việc giao bớt trí nhớ cho thiết bị có lợi và có hại tuỳ cách dùng. Một số phát hiện nổi tiếng về "hiệu ứng Google" đã không lặp lại được khi kiểm tra lại, nên bức tranh thực tế nhẹ nhàng hơn nhiều so với lời đồn "smartphone làm ta ngu đi".
Thử ngay: bạn thuộc mấy số điện thoại
Không mở danh bạ, thử đọc to số điện thoại của bố, mẹ, vợ hoặc chồng, con và một người bạn thân. Người lớn tuổi thường thuộc nhiều số, kể cả số máy bàn nhà hàng xóm từ hai mươi năm trước. Người trẻ thì nhiều khi chỉ thuộc số của chính mình.
Điều này không có nghĩa thế hệ trẻ trí nhớ kém hơn. Nó cho thấy khi không cần nhớ, não không nhớ. Hai mươi năm trước, muốn gọi ai phải nhớ số hoặc lật sổ; ngày nay điện thoại nhớ hộ. Câu hỏi thật là: việc giao trí nhớ cho máy có lấy đi thứ gì quan trọng không?
Hiệu ứng Google: phát hiện ban đầu
Năm 2011, Betsy Sparrow, Jenny Liu và Daniel Wegner công bố trên tạp chí Science một loạt thí nghiệm. Trong đó, người tham gia gõ các câu thông tin vặt vào máy tính; một nhóm được bảo máy sẽ lưu lại, nhóm kia được bảo máy sẽ xoá. Nhóm tin rằng thông tin được lưu nhớ nội dung kém hơn. Một thí nghiệm khác cho thấy người ta có xu hướng nhớ thư mục chứa thông tin tốt hơn nhớ chính thông tin. Báo chí gọi đó là "hiệu ứng Google" hay "quên kỹ thuật số".
Ý tưởng này nghe rất hợp lý và lan truyền rộng khắp.
Lặp lại thì ra sao
Năm 2018, một dự án lớn do Colin Camerer và cộng sự thực hiện đã thử lặp lại 21 nghiên cứu khoa học xã hội từng đăng trên Science và Nature trong giai đoạn 2010–2015, với số người tham gia lớn hơn nhiều. Một thí nghiệm trong bài báo của Sparrow và cộng sự nằm trong danh sách này, và lần lặp lại không thu được hiệu ứng như ban đầu.
Một lần không lặp lại được không có nghĩa ý tưởng hoàn toàn sai, vì bài gốc gồm nhiều thí nghiệm và các nhóm khác cũng có những kết quả liên quan. Nhưng nó cho thấy hiệu ứng, nếu có, nhỏ hơn và kém chắc chắn hơn nhiều so với những gì báo chí từng viết. Đây là một ví dụ điển hình của cuộc khủng hoảng tái lập trong tâm lý học.
Giao trí nhớ cho người khác: chuyện có từ lâu
Thật ra con người đã "gửi" trí nhớ ra ngoài từ rất lâu trước khi có Google. Daniel Wegner, cũng là đồng tác giả của bài năm 2011, từ giữa thập niên 1980 đã mô tả khái niệm trí nhớ giao phó: trong một gia đình hay nhóm làm việc, mỗi người nhớ một phần, và ai cũng biết hỏi ai về việc gì. Chồng nhớ lịch đóng tiền điện, vợ nhớ ngày giỗ bên nội bên ngoại, bà nhớ cách làm bánh chưng. Không ai nhớ hết, nhưng cả nhà nhớ đủ.
Sổ tay, lịch treo tường, danh bạ giấy, cuốn gia phả cũng là những cách gửi trí nhớ ra ngoài. Các nhà nghiên cứu gọi chung là giảm tải nhận thức. Năm 2016, Evan Risko và Sam Gilbert viết một bài tổng quan có ảnh hưởng về chủ đề này, cho rằng giảm tải là chiến lược hợp lý: nó giải phóng đầu óc cho việc khác. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ ta có biết chọn giao cái gì hay không.
Những chỗ thiết bị có thể làm ta nhớ kém thật
Chụp ảnh thay vì nhìn
Năm 2014, nhà tâm lý học Linda Henkel đưa sinh viên đi tham quan một bảo tàng và yêu cầu họ chụp ảnh một số hiện vật, chỉ ngắm một số khác. Ngày hôm sau, họ nhớ kém hơn những hiện vật đã chụp so với những hiện vật chỉ ngắm. Tuy nhiên, khi được yêu cầu chụp cận một chi tiết cụ thể, hiệu ứng này giảm đi. Nghĩa là vấn đề không phải chiếc máy ảnh, mà là ta giao cho máy ảnh việc chú ý thay mình.
Đi theo bản đồ số
Năm 2020, Louisa Dahmani và Véronique Bohbot ở Canada công bố nghiên cứu cho thấy những người dùng định vị GPS nhiều hơn có trí nhớ không gian kém hơn khi tự tìm đường, và ở nhóm được theo dõi trong ba năm, người dùng GPS nhiều hơn có mức giảm lớn hơn. Đây là nghiên cứu quan sát, cỡ mẫu không lớn, nên chưa khẳng định được quan hệ nhân quả, nhưng kết quả phù hợp với nhiều thí nghiệm khác: khi chỉ làm theo mũi tên, ta không xây bản đồ trong đầu.
Ai từng chạy xe máy ở Hà Nội hay Sài Gòn theo bản đồ số nhiều lần mà vẫn không tự đi lại được con đường đó sẽ thấy điều này quen thuộc.
Bị cắt ngang liên tục
Mỗi thông báo kéo sự chú ý đi chỗ khác. Ghi nhớ cần sự chú ý, nên học bài trong khi điện thoại rung liên tục làm việc mã hoá kém đi. Có nghiên cứu năm 2017 cho rằng chỉ cần điện thoại nằm trên bàn, dù úp xuống và tắt tiếng, cũng làm giảm khả năng tập trung. Các lần lặp lại sau đó cho kết quả không thống nhất, nên điều này chưa chắc chắn; nhưng việc bị gián đoạn thật sự gây hại thì đã rõ.
Bảng: giao gì cho máy, giữ gì trong đầu
| Nên để máy nhớ | Nên tự nhớ | Lý do |
|---|---|---|
| Số hộ chiếu, mã khách hàng, mật khẩu trong trình quản lý | Một vài số điện thoại người thân quan trọng | Lúc mất điện thoại hoặc khẩn cấp vẫn liên lạc được |
| Lịch hẹn, ngày đóng tiền | Kiến thức nền của nghề, của môn học | Không có kiến thức nền thì không hiểu được cái tra ra |
| Thông tin vặt, tra một lần rồi thôi | Đường đi quen hằng ngày | Giữ trí nhớ không gian, chủ động khi điện thoại hết pin |
| Ảnh làm tư liệu | Trải nghiệm ở những chuyến đi quan trọng | Chú ý tận mắt giúp nhớ rõ hơn |
Thói quen nhỏ để dùng điện thoại mà vẫn nhớ tốt
- Nghĩ trước, tra sau. Trước khi gõ câu hỏi lên mạng, dành mười giây tự nhớ xem mình biết gì. Cố nhớ, kể cả khi sai, giúp câu trả lời tra được bám lâu hơn.
- Thuộc năm số điện thoại. Bố mẹ, vợ hoặc chồng, con, một người bạn tin cậy. Nếu có con nhỏ, dạy con thuộc số của bố mẹ.
- Tự tìm đường một chiều. Với những chỗ hay đi, xem bản đồ một lần trước khi đi rồi tự chạy; chỉ mở định vị khi thật sự lạc.
- Chụp ít hơn, nhìn lâu hơn. Ở một nơi đẹp, đứng ngắm vài phút trước khi giơ máy lên.
- Học bài với điện thoại ở phòng khác. Không phải vì một nghiên cứu chưa chắc chắn, mà vì ai cũng biết mình hay cầm nó lên.
Góc nhìn hôm nay
Lo lắng về công nghệ làm hỏng trí nhớ không mới. Trong đối thoại Phaedrus của Plato, nhân vật Socrates kể chuyện một vị vua Ai Cập lo rằng chữ viết sẽ khiến người ta lười nhớ, chỉ có vẻ hiểu biết mà không thật sự hiểu. Hơn hai nghìn năm sau, chữ viết không làm loài người kém đi; nó đổi cách ta dùng trí nhớ. Điện thoại có lẽ cũng thế: nó là công cụ, và kết quả phụ thuộc vào việc ta giao cho nó cái gì và giữ lại cái gì.
Nếu bạn thấy mình quên nhiều không phải vì chẳng cần nhớ mà quên cả những thứ quan trọng đang dùng hằng ngày, quên tăng nhanh trong vài tháng, hay lạc đường ở chỗ quen, đó không còn là chuyện điện thoại nữa và nên đi khám chuyên khoa thần kinh.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Google là gì?
Đó là ý tưởng rằng khi biết thông tin luôn tra được, người ta có xu hướng nhớ chỗ tìm thay vì nhớ nội dung. Ý tưởng xuất phát từ nghiên cứu năm 2011 của Sparrow và cộng sự, nhưng một thí nghiệm chính trong đó đã không lặp lại được trong dự án kiểm tra năm 2018.
Dùng điện thoại nhiều có làm trí nhớ kém đi không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng điện thoại làm giảm khả năng ghi nhớ nói chung. Nhưng nó thay đổi thứ ta chọn nhớ, và việc bị thông báo cắt ngang liên tục làm giảm sự chú ý cần thiết để ghi nhớ.
Dùng Google Maps nhiều có làm kém nhớ đường không?
Một số nghiên cứu cho thấy người dùng định vị nhiều có trí nhớ không gian kém hơn khi tự tìm đường. Đây chủ yếu là nghiên cứu quan sát nên chưa khẳng định quan hệ nhân quả, nhưng tự tìm đường thỉnh thoảng là thói quen có ích.
Chụp ảnh có làm nhớ kém đi không?
Một thí nghiệm ở bảo tàng năm 2014 cho thấy người ta nhớ kém hơn những hiện vật đã chụp so với những hiện vật chỉ ngắm. Khi chụp có chủ đích vào một chi tiết, hiệu ứng giảm đi, nên vấn đề nằm ở sự chú ý chứ không ở máy ảnh.
Có nên học thuộc khi mọi thứ đều tra được?
Có. Kiến thức nền trong đầu giúp ta hiểu, đánh giá và dùng được những gì tra ra. Thông tin vặt có thể để máy nhớ, nhưng kiến thức cốt lõi của môn học và nghề nghiệp vẫn cần nằm trong trí nhớ.
