Ta hay không nhớ mình đã tắt bếp hay khoá cửa chưa vì đó là những việc làm theo thói quen, tay làm trong khi đầu nghĩ chuyện khác, nên não gần như không ghi lại. Thêm vào đó, hàng trăm lần khoá cửa giống hệt nhau trộn lẫn, khiến ta không phân biệt được lần hôm nay với lần hôm qua. Cách khắc phục hiệu quả là biến lần kiểm tra thành một khoảnh khắc có chú ý và khác biệt: nhìn, chỉ tay, nói thành lời, thay vì quay lại kiểm tra nhiều lần.
Vì sao việc quen tay lại khó nhớ nhất
Khi học lái xe máy, mỗi lần bóp phanh, xi nhan, nhìn gương đều cần suy nghĩ. Vài tháng sau, bạn chạy xe từ nhà tới chỗ làm mà vừa đi vừa nghĩ chuyện họp hành. Đó là lúc kỹ năng đã chuyển sang chế độ tự động, do những vùng não khác đảm nhận, ít cần đến sự chú ý.
Chế độ tự động rất tiện: nó giải phóng đầu óc cho việc khác. Nhưng cái giá là những hành động ấy để lại dấu vết rất mờ trong trí nhớ sự kiện. Vặn núm bếp, cắm chìa vào ổ khoá, rút phích bàn là: tay làm chính xác, nhưng "cuốn nhật ký" của não gần như bỏ trống dòng đó.
Hàng trăm lần giống nhau trộn vào nhau
Kể cả khi có chút dấu vết, nó cũng phải tranh với hàng trăm dấu vết gần như y hệt: khoá cửa sáng thứ Hai, sáng thứ Ba, sáng hôm qua. Khi bạn đứng ở chân cầu thang và tự hỏi "mình khoá chưa nhỉ", hình ảnh khoá cửa hiện ra rất rõ, nhưng bạn không thể chắc đó là của hôm nay. Hiện tượng các ký ức giống nhau tranh nhau chỗ gọi là nhiễu, và việc thường ngày là nơi nhiễu mạnh nhất.
Lẫn giữa "định làm" và "đã làm"
Còn một bẫy nữa: ta thường nghĩ tới việc khoá cửa trước khi làm nó. Ý định và hành động có thể để lại những hình ảnh khá giống nhau trong đầu, và về sau ta không phân biệt được mình đã làm thật hay chỉ mới nghĩ sẽ làm. Các nhà nghiên cứu gọi đây là lỗi theo dõi nguồn gốc của ký ức.
Kiểm tra nhiều lần lại làm ta kém chắc chắn hơn
Bản năng tự nhiên khi lo là quay lại nhìn thêm lần nữa. Nhưng có bằng chứng cho thấy kiểm tra lặp đi lặp lại có thể làm tình hình tệ đi.
Năm 2003, hai nhà tâm lý học Hà Lan Marcel van den Hout và Merel Kindt cho người tham gia thực hiện nhiều lần một thao tác kiểm tra trên máy tính (kiểm tra xem các bếp ga ảo đã tắt chưa). Càng kiểm tra nhiều lần, người tham gia càng thấy ký ức về việc mình kiểm tra kém rõ nét và kém tin tưởng, dù độ chính xác thật thì không giảm. Nhiều nghiên cứu sau đó cũng cho kết quả tương tự.
Lời giải thích hợp lý: mỗi lần kiểm tra lại là thêm một ký ức giống hệt vào đống ký ức đã có, làm từng cái càng khó phân biệt. Ta quay lại để chắc hơn, nhưng lại thành ra ít chắc hơn, và lại muốn quay lại nữa. Đây là vòng luẩn quẩn quen thuộc của người hay lo.
Cách tự kiểm mà không lo âu
Chỉ tay và nói thành lời
Ngành đường sắt Nhật Bản từ lâu dùng một thói quen gọi là "chỉ tay gọi tên": nhân viên lái tàu, nhân viên sân ga chỉ tay vào tín hiệu, đồng hồ và nói to trạng thái ("tín hiệu xanh", "cửa đã đóng"). Nhiều đơn vị ở Nhật cho rằng cách này giảm đáng kể lỗi thao tác, dù con số cụ thể được trích dẫn trên mạng thường không rõ nguồn gốc.
Áp dụng ở nhà rất đơn giản: khi tắt bếp, nhìn vào núm bếp, chỉ tay vào nó và nói nhỏ "bếp tắt rồi". Khi khoá cửa, nắm tay nắm giật thử một lần và nói "cửa khoá rồi". Việc kết hợp nhìn, cử động và lời nói biến hành động tự động thành một khoảnh khắc có chú ý, nên được ghi lại rõ hơn.
Thêm một chi tiết khác thường
Ký ức khác biệt dễ nhớ hơn ký ức lặp lại. Khi khoá cửa, gắn thêm một chi tiết chỉ có hôm nay: nghĩ tới việc đầu tiên sẽ làm khi tới cơ quan, hoặc nói thêm thứ trong tuần ("thứ Năm, khoá rồi"). Ra khỏi nhà mà phân vân, bạn sẽ có một "dấu" để nhận ra lần này.
Chụp ảnh, nhưng đừng xem đi xem lại
Một số người chụp nhanh núm bếp hoặc ổ khoá trước khi đi. Cách này hữu ích cho người hay lo, với một điều kiện: chỉ chụp một lần, chỉ xem lại khi thật sự cần. Xem ảnh liên tục cũng là một dạng kiểm tra lặp lại.
Một danh sách cố định ở cửa
Dán một tờ giấy nhỏ ở mặt trong cửa ra vào với ba bốn việc: bếp, bàn là, vòi nước, cửa sổ. Phi công và kíp mổ dùng danh sách kiểm tra không phải vì họ kém trí nhớ mà vì họ biết trí nhớ con người không đáng tin với việc lặp lại.
Để thiết bị làm thay
Với những rủi ro thật sự nguy hiểm như bếp ga, bàn là, có thể chọn thiết bị có chức năng tự ngắt, van ga an toàn, hoặc ổ cắm có hẹn giờ. Không cần phải gánh hết bằng trí nhớ.
Bảng: thói quen nên và không nên
| Nên làm | Vì sao | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Nhìn, chỉ tay, nói thành lời | Biến việc tự động thành khoảnh khắc có chú ý | Khoá cửa trong lúc nghe điện thoại | Đầu óc bận, không ghi lại |
| Gắn một chi tiết riêng của hôm nay | Phân biệt với các lần trước | Quay lại kiểm tra nhiều lần | Càng kiểm tra càng kém chắc |
| Danh sách cố định ở cửa | Không phải dựa vào trí nhớ | Xem ảnh chụp liên tục | Cũng là kiểm tra lặp lại |
| Thiết bị tự ngắt | An toàn kể cả khi quên | Tự trách "mình đãng trí" | Lo lắng làm trí nhớ kém thêm |
Thử ngay: một tuần "chỉ tay gọi tên"
Trong bảy ngày, mỗi lần tắt bếp và khoá cửa, hãy nhìn, chỉ tay và nói thành lời. Mỗi tối, ghi vào sổ một con số từ 0 đến 10: hôm nay mình phân vân "đã tắt bếp chưa" mấy lần. So sánh với tuần trước đó. Nhiều người thấy số lần phân vân giảm rõ chỉ sau vài ngày. Nếu không giảm, hoặc bạn thấy việc chỉ tay gọi tên cũng phải làm đi làm lại mới yên tâm, hãy đọc kỹ phần dưới.
Khi nào không còn là đãng trí bình thường
Thỉnh thoảng phân vân rồi quay lại nhìn một lần là chuyện ai cũng gặp. Nhưng nên tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng nếu:
- Bạn kiểm tra đi kiểm tra lại nhiều lần mỗi ngày, mất tổng cộng nhiều thời gian (ví dụ hơn một giờ mỗi ngày), và biết là vô lý nhưng không dừng được.
- Không kiểm tra thì lo lắng dữ dội, ảnh hưởng công việc, giấc ngủ hay gia đình.
- Việc kiểm tra lan sang nhiều thứ khác: rửa tay, sắp xếp, đếm.
Đây có thể là biểu hiện của rối loạn ám ảnh cưỡng chế hoặc rối loạn lo âu, những tình trạng điều trị được bằng liệu pháp tâm lý và khi cần là thuốc do bác sĩ kê.
Ngược lại, nếu bạn hoặc người nhà không chỉ quên đã tắt bếp chưa mà còn bỏ quên nồi trên bếp đến cháy nhiều lần, quên cách dùng bếp, lạc đường ở chỗ quen, hỏi lại một câu nhiều lần trong ngày, hay quên tăng nhanh trong vài tháng, đó lại là dấu hiệu cần đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.
Góc nhìn hôm nay
Quên tắt bếp, khoá cửa không phải dấu hiệu trí nhớ đang hỏng, mà là cái giá của một bộ não giỏi tự động hoá. Giải pháp không phải lo nhiều hơn mà là chú ý đúng lúc, trong vài giây, và để danh sách hay thiết bị gánh phần còn lại. Lần tới đứng ở chân cầu thang phân vân, hãy nhớ: nếu bạn đã chỉ tay và nói "khoá rồi", thì tin vào nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hay quên không biết đã khoá cửa chưa?
Vì khoá cửa là việc làm theo thói quen, tay làm trong khi đầu nghĩ chuyện khác nên não ghi lại rất mờ. Hàng trăm lần khoá cửa giống nhau còn trộn lẫn, khiến ta không phân biệt được lần hôm nay với các lần trước.
Kiểm tra lại nhiều lần có giúp chắc chắn hơn không?
Thường là không. Nghiên cứu cho thấy kiểm tra lặp đi lặp lại làm ký ức về việc kiểm tra kém rõ và kém tin tưởng hơn. Một lần kiểm tra có chú ý tốt hơn nhiều lần kiểm tra vội.
Phương pháp chỉ tay gọi tên là gì?
Đó là thói quen chỉ tay vào vật cần kiểm tra và nói to trạng thái của nó, được ngành đường sắt Nhật Bản dùng lâu nay. Ở nhà, bạn có thể chỉ vào núm bếp và nói "bếp tắt rồi" để biến hành động tự động thành khoảnh khắc có chú ý.
Hay kiểm tra bếp, cửa nhiều lần có phải bệnh không?
Thỉnh thoảng thì không. Nhưng nếu kiểm tra nhiều lần mỗi ngày, tốn nhiều thời gian, biết là vô lý mà không dừng được và gây lo âu, nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng vì có thể là rối loạn ám ảnh cưỡng chế.
Người già hay quên tắt bếp thì nên làm gì?
Nên lắp thiết bị an toàn như bếp tự ngắt, van ga an toàn, đồng thời để ý các dấu hiệu khác. Nếu quên tăng nhanh, quên cách dùng đồ quen thuộc hay lạc đường ở chỗ quen, nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.
