Hiệu ứng tự liên hệ là hiện tượng thông tin được ta nghĩ đến trong mối liên hệ với chính mình thì nhớ tốt hơn thông tin được xử lý theo cách khác. Ví dụ, khi hỏi "từ này có mô tả đúng tính cách của mình không", ta nhớ từ đó tốt hơn khi chỉ hỏi "từ này nghĩa là gì". Hiện tượng được T. B. Rogers và cộng sự công bố năm 1977, được nhiều nghiên cứu và phân tích gộp xác nhận, và có thể áp dụng trực tiếp khi học: nối kiến thức với đời mình, quê mình, việc mình làm.
Thí nghiệm năm 1977
Năm 1977, T. B. Rogers, Nicholas Kuiper và W. S. Kirker ở Canada đưa cho người tham gia một loạt tính từ mô tả tính cách (như "hào phóng", "nhút nhát") và yêu cầu trả lời một câu hỏi về mỗi từ. Câu hỏi thuộc một trong bốn loại:
- Hình thức: từ này có in chữ to không?
- Âm thanh: từ này có vần với một từ cho trước không?
- Nghĩa: từ này có cùng nghĩa với một từ cho trước không?
- Bản thân: từ này có mô tả bạn không?
Sau đó người tham gia bất ngờ được yêu cầu nhớ lại các từ. Kết quả đi theo thứ tự: từ được hỏi về hình thức nhớ kém nhất, rồi đến âm thanh, rồi đến nghĩa. Nhưng từ được hỏi "có mô tả bạn không" được nhớ tốt nhất, tốt hơn cả nhóm xử lý theo nghĩa. Trước đó, xử lý theo nghĩa vốn được coi là mức sâu nhất. Liên hệ với bản thân dường như còn sâu hơn.
Năm 1997, Cynthia Symons và Blair Johnson gộp kết quả của nhiều nghiên cứu về hiện tượng này và xác nhận hiệu ứng có thật và khá ổn định, dù độ lớn thay đổi tuỳ cách so sánh.
Vì sao bản thân là "móc treo" tốt nhất
Các nhà tâm lý học đưa ra hai lý do chính, bổ sung cho nhau:
- Bản thân là kho kiến thức lớn và có tổ chức nhất mà ta có. Ta biết rất nhiều về mình: ký ức, sở thích, tính cách, người thân, nơi sống. Thông tin mới gắn vào kho đó có vô số chỗ để bám.
- Vừa tạo liên kết, vừa phân biệt. Khi nghĩ "từ này có đúng với mình không", ta vừa nối nó với nhiều ký ức, vừa nhận ra nó khác các từ khác thế nào đối với mình. Cả liên kết lẫn phân biệt đều giúp nhớ.
Cũng có yếu tố quan tâm: thông tin liên quan đến mình tự nhiên hấp dẫn hơn. Ai cũng từng thấy mình nghe rõ tên mình giữa một bữa tiệc ồn ào.
Người thân cũng là móc treo
Một số nghiên cứu cho thấy liên hệ với người rất thân, như mẹ hay người bạn đời, cũng giúp nhớ tốt, dù thường kém hơn một chút so với liên hệ với chính mình. Còn liên hệ với một người nổi tiếng mà mình không quen biết thì hiệu quả thấp hơn.
Đáng chú ý, có những nghiên cứu ở Trung Quốc vào đầu thập niên 2000 cho thấy với người tham gia ở đó, liên hệ với mẹ giúp nhớ gần ngang với liên hệ với bản thân. Các tác giả gợi ý rằng ở những nền văn hoá đề cao gia đình, khái niệm về "cái tôi" bao gồm cả những người thân thiết nhất. Kết quả này thú vị nhưng cần được hiểu thận trọng, vì các nghiên cứu về khác biệt văn hoá dễ bị ảnh hưởng bởi cách chọn mẫu và cách đặt câu hỏi.
Hiệu ứng sở hữu: đồ của mình nhớ hơn
Năm 2008, Sheila Cunningham và cộng sự ở Scotland làm một thí nghiệm đơn giản: hai người phân loại một đống thẻ hình đồ vật vào hai giỏ, một giỏ "của mình", một giỏ "của người kia". Về sau, người tham gia nhớ những đồ vật được coi là "của mình" tốt hơn, dù việc sở hữu chỉ là tưởng tượng. Chỉ cần gán một thứ với bản thân là đủ để nó được ưu tiên trong trí nhớ.
Áp dụng khi học: mỗi môn một cách
| Môn | Kiến thức | Cách liên hệ với bản thân |
|---|---|---|
| Lịch sử | Một cuộc khởi nghĩa, một triều đại | Quê mình có di tích, tên đường, đền thờ nào liên quan? Nếu sống thời đó, gia đình mình làm nghề gì? |
| Địa lý | Khí hậu nhiệt đới gió mùa | Mùa mưa ở quê mình bắt đầu tháng mấy? Gió mùa đông bắc có tới chỗ mình không? |
| Hoá học | Phản ứng oxi hoá, axit – bazơ | Dao để lâu bị gỉ ở bếp nhà mình, vắt chanh vào nước làm đổi màu trà |
| Sinh học | Hệ tiêu hoá | Bữa sáng nay mình ăn gì, nó đi qua những đâu và mất bao lâu? |
| Ngoại ngữ | Thì hiện tại hoàn thành | Viết ba câu thật về mình: những nơi mình đã đến, những món mình đã thử |
| Ngữ văn | Một nhân vật văn học | Mình đã bao giờ ở hoàn cảnh giống nhân vật chưa? Mình sẽ làm gì khác? |
Những điều cần lưu ý
- Liên hệ phải đúng. Liên hệ với bản thân giúp nhớ, nhưng nếu liên hệ dựa trên hiểu sai thì cái sai cũng được nhớ chắc. Ví dụ đừng ép một hiện tượng hoá học vào một trải nghiệm thật ra không liên quan.
- Không thay được tự kiểm tra. Liên hệ giúp mã hoá tốt hơn; để giữ lâu, vẫn cần gọi ra nhiều lần qua thời gian.
- Đừng để liên hệ thay cho kiến thức chuẩn. Trong bài thi, bạn vẫn phải trả lời bằng kiến thức chung, không phải bằng câu chuyện cá nhân. Câu chuyện là để nhớ, không phải để chép vào bài.
- Tôn trọng cảm xúc. Với những chủ đề nhạy cảm như bệnh tật, mất mát, liên hệ với bản thân có thể gợi lại ký ức buồn. Không cần ép mình.
Thử ngay: mười tính từ
Nhờ ai đó đọc cho bạn hai mươi tính từ chỉ tính cách (chăm chỉ, nóng tính, vui vẻ, cẩn thận…). Với mười từ đầu, bạn chỉ trả lời "từ này có mấy chữ cái". Với mười từ sau, bạn trả lời "từ này có đúng với mình không". Không ghi chép gì. Mười lăm phút sau, viết ra tất cả các từ bạn nhớ. Nhiều người thấy nhóm từ thứ hai nhớ được nhiều hơn hẳn. Đây là phiên bản rút gọn của thí nghiệm năm 1977, kết quả mỗi người một khác, nhưng thường đủ để thấy hiệu ứng.
Góc nhìn hôm nay
Hiệu ứng tự liên hệ giải thích vì sao những thầy cô giỏi thường bắt đầu bài học bằng một câu hỏi về đời sống của học sinh, và vì sao một chuyến đi thực tế tới đền Hùng hay thành cổ Quảng Trị làm học sinh nhớ bài lịch sử hơn nhiều giờ đọc sách. Với người tự học, cách dùng đơn giản nhất là sau mỗi phần học, tự hỏi một câu: "Điều này liên quan gì đến mình?" Câu trả lời không cần sâu sắc, chỉ cần có.
Với người lớn đi làm học thêm một kỹ năng, áp dụng ngay vào việc của mình, dù chỉ một lần, là cách liên hệ mạnh nhất: học một hàm mới trong bảng tính thì dùng nó ngay với số liệu thật của mình.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng tự liên hệ là gì?
Đó là hiện tượng thông tin được nghĩ đến trong mối liên hệ với chính mình thì nhớ tốt hơn. Hiện tượng được Rogers, Kuiper và Kirker công bố năm 1977 và được nhiều nghiên cứu sau đó xác nhận.
Vì sao liên hệ với bản thân giúp nhớ lâu?
Vì kiến thức về bản thân là kho hiểu biết lớn và có tổ chức nhất của mỗi người. Thông tin mới gắn vào đó có nhiều chỗ để bám, đồng thời được phân biệt rõ với thông tin khác.
Áp dụng hiệu ứng tự liên hệ khi học thế nào?
Sau mỗi phần học, hãy hỏi điều này liên quan gì đến mình: quê mình, gia đình mình, việc mình làm, trải nghiệm của mình. Với ngoại ngữ, tự đặt câu về bản thân thay vì học câu ví dụ có sẵn.
Liên hệ với người thân có giúp nhớ không?
Có, nhất là với những người rất thân như cha mẹ hay bạn đời, dù thường kém hơn một chút so với liên hệ với chính mình. Một số nghiên cứu cho thấy ở nền văn hoá đề cao gia đình, khoảng cách này nhỏ hơn.
Hiệu ứng sở hữu là gì?
Đó là hiện tượng đồ vật được coi là của mình thì được nhớ tốt hơn đồ của người khác, dù việc sở hữu chỉ là tưởng tượng. Một thí nghiệm năm 2008 ở Scotland đã cho thấy điều này qua việc phân loại thẻ hình đồ vật.
