Hiệu ứng tự tạo là hiện tượng thông tin mà ta tự nghĩ ra, tự điền vào hay tự giải được thì nhớ lâu hơn thông tin chỉ đọc sẵn. Hiện tượng được Norman Slamecka và Peter Graf mô tả năm 1978 và đã được lặp lại trong rất nhiều nghiên cứu. Điều bất ngờ hơn: ngay cả khi đoán sai rồi mới được xem đáp án, người học vẫn thường nhớ đáp án đúng tốt hơn so với xem ngay từ đầu.
Thí nghiệm gốc: đọc hay tự nghĩ
Năm 1978, Slamecka và Graf ở Đại học Toronto cho người tham gia học các cặp từ theo hai cách. Một nhóm đọc nguyên cặp, ví dụ "nóng – lạnh". Nhóm kia chỉ thấy từ đầu và chữ cái đầu của từ sau, ví dụ "nóng – l…", và phải tự nghĩ ra từ còn lại theo một quy tắc (trái nghĩa, đồng nghĩa, cùng vần). Việc nghĩ ra rất dễ, gần như ai cũng đúng. Vậy mà khi kiểm tra sau đó, những từ tự nghĩ ra được nhớ tốt hơn rõ rệt những từ chỉ đọc.
Năm 2007, Sharon Bertsch và cộng sự gộp kết quả của gần một trăm nghiên cứu về hiệu ứng tự tạo và kết luận rằng hiệu ứng này có thật và ổn định ở mức vừa phải, rõ hơn khi kiểm tra sau một khoảng thời gian dài và khi người học phải bỏ nhiều công sức hơn để tạo ra đáp án.
Vì sao tự nghĩ ra lại nhớ hơn
- Xử lý sâu hơn. Để nghĩ ra từ trái nghĩa của "nóng", não phải truy cập nghĩa của từ, không thể chỉ lướt mắt.
- Kích hoạt kiến thức liên quan. Khi tự tìm đáp án, ta lục lọi những gì đã biết, làm thông tin mới được nối vào nhiều chỗ hơn.
- Tạo ra "chỗ trống". Cố tìm đáp án tạo ra cảm giác tò mò, chờ đợi. Khi đáp án đến, nó lấp đúng chỗ trống đó và bám chắc hơn.
Đoán sai cũng có ích
Quan niệm thông thường cho rằng nên tránh để người học mắc lỗi, vì lỗi có thể bị nhớ nhầm thành đáp án đúng. Các nghiên cứu từ cuối thập niên 2000 cho thấy điều ngược lại, ít nhất trong nhiều trường hợp.
Năm 2009, Nate Kornell, Matthew Hays và Robert Bjork cho người tham gia học các cặp từ có liên quan lỏng lẻo. Ở một điều kiện, họ phải đoán từ thứ hai trước khi được xem; ở điều kiện kia, họ được xem cặp từ ngay. Phần lớn lần đoán là sai, nhưng những cặp đã đoán (dù sai) lại được nhớ tốt hơn. Cùng năm, Lindsey Richland, Nate Kornell và Liche Sean Kao cho thấy làm bài kiểm tra trước khi đọc một bài khoa học, dù trả lời sai gần hết, giúp người học nhớ nội dung bài tốt hơn so với dành thời gian đó để đọc thêm.
Điều kiện để đoán sai có ích: phải được biết đáp án đúng ngay sau đó. Đoán sai rồi không ai sửa thì lỗi có thể bám lại.
Ứng dụng trong học tập hằng ngày
Đoán trước khi đọc
Trước khi đọc một bài mới, nhìn các tiêu đề và câu hỏi cuối bài, thử tự trả lời. Học bài "Quá trình hô hấp tế bào"? Trước khi đọc, viết ra những gì bạn đoán: hô hấp tế bào diễn ra ở đâu, tạo ra gì. Sai cũng được. Khi đọc, bạn sẽ chú ý hơn tới chỗ mình đoán sai.
Điền chỗ trống thay vì đọc nguyên văn
Thay vì đọc lại vở ghi, chép lại các ý chính nhưng để trống từ khoá, rồi vài hôm sau tự điền. Ví dụ: "Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 do … chỉ huy". Việc tự điền là một dạng tự tạo.
Tự giải trước khi xem lời giải
Với bài toán mới, cố giải ít nhất vài phút trước khi xem lời giải mẫu. Kể cả khi không giải ra, việc đã thử giúp bạn hiểu lời giải sâu hơn: bạn biết mình bí ở bước nào và lời giải vượt qua bước đó thế nào.
Tự đặt câu hỏi và ví dụ
Sau khi học một khái niệm, tự nghĩ ra một ví dụ của riêng mình thay vì chỉ học ví dụ trong sách. Học "quán tính"? Tự nghĩ: đang ngồi trên xe buýt, xe phanh gấp thì người chúi về phía trước.
Khi nào tự tạo không hiệu quả
Hiệu ứng tự tạo không phải phép màu cho mọi hoàn cảnh:
- Người mới hoàn toàn. Với người chưa có chút kiến thức nền nào, bắt tự giải bài khó có thể chỉ gây bối rối và nản. Nghiên cứu về lời giải mẫu cho thấy người mới học thường học tốt hơn khi được xem lời giải mẫu trước, rồi mới tự làm bài tương tự. Khi đã có nền, tự giải trước mới phát huy.
- Không có phản hồi. Như đã nói, đoán sai mà không biết đáp án đúng thì không có lợi, thậm chí có hại.
- Thời gian quá dài. Vật lộn một tiếng với một bài toán không có hướng nào thường không đáng; nên đặt giới hạn, ví dụ mười phút, rồi xem gợi ý.
- Khi cần đúng tuyệt đối ngay. Với quy trình an toàn hay thuốc men, không nên "đoán trước"; cứ học đúng ngay từ đầu.
Bảng: biến cách học thụ động thành tự tạo
| Cách học thụ động | Phiên bản tự tạo | Môn hợp |
|---|---|---|
| Đọc định nghĩa trong sách | Đoán định nghĩa trước, rồi so với sách | Mọi môn |
| Đọc lại vở ghi | Chép lại ý chính, để trống từ khoá, hôm sau tự điền | Sử, Địa, Sinh |
| Xem lời giải mẫu | Tự giải mười phút, rồi mới xem lời giải | Toán, Lý, Hoá |
| Học ví dụ có sẵn | Tự nghĩ ví dụ từ đời mình | Lý, Giáo dục công dân, Kinh tế |
| Học từ vựng nhìn cặp từ | Che nghĩa, tự đoán trước khi lật | Ngoại ngữ |
Thử ngay: so sánh hai danh sách
Nhờ một người chuẩn bị cho bạn hai danh sách, mỗi danh sách mười cặp từ trái nghĩa. Danh sách A viết đầy đủ ("cao – thấp"). Danh sách B chỉ viết từ đầu và chữ cái đầu của từ sau ("sáng – t…"). Bạn đọc danh sách A, rồi điền danh sách B, mỗi bên dành thời gian như nhau. Một giờ sau, chỉ nhìn từ đầu của mỗi cặp và viết lại từ sau. Đếm số từ nhớ được ở mỗi danh sách. Nhiều người thấy danh sách B nhớ tốt hơn, dù lúc làm thấy nó dễ như nhau. Đây là thử nghiệm nhỏ, kết quả có thể khác ở từng người.
Góc nhìn hôm nay
Hiệu ứng tự tạo gợi ý một điều đơn giản: hãy để đầu óc làm việc trước khi nhận câu trả lời. Trong thời mọi đáp án đều có thể tra ngay trên điện thoại, thói quen dừng lại mười giây để tự đoán trước khi tra trở nên quý hơn. Thầy cô có thể áp dụng bằng cách đặt câu hỏi đầu giờ trước khi giảng; phụ huynh có thể hỏi con "con đoán xem vì sao" trước khi giải thích.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các bài viết của Robert Bjork và Elizabeth Bjork về "khó khăn đáng có", khái niệm bao quát cả hiệu ứng tự tạo, tự kiểm tra và ôn rải rác.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng tự tạo là gì?
Đó là hiện tượng thông tin mà ta tự nghĩ ra, tự điền hay tự giải được thì nhớ lâu hơn thông tin chỉ đọc sẵn. Hiện tượng được Slamecka và Graf mô tả năm 1978 và được lặp lại trong nhiều nghiên cứu.
Đoán sai trước khi học có hại không?
Thường là không, miễn là được biết đáp án đúng ngay sau đó. Các nghiên cứu từ năm 2009 cho thấy đoán trước, dù sai, giúp nhớ đáp án đúng tốt hơn xem đáp án ngay. Đoán sai mà không được sửa thì mới có hại.
Có nên tự giải bài trước khi xem lời giải mẫu?
Nên, nếu bạn đã có kiến thức nền. Thử giải trong khoảng thời gian giới hạn rồi xem lời giải giúp hiểu sâu hơn. Với người mới hoàn toàn, xem lời giải mẫu trước rồi tự làm bài tương tự thường hiệu quả hơn.
Làm bài kiểm tra trước khi học có ích không?
Có. Nghiên cứu cho thấy làm bài kiểm tra trước khi đọc một bài mới, dù trả lời sai nhiều, giúp nhớ nội dung tốt hơn so với dành thời gian đó để đọc. Bài kiểm tra trước giúp chú ý đúng chỗ quan trọng khi học.
Vì sao tự nghĩ ra lại nhớ lâu hơn đọc?
Vì tự nghĩ buộc não xử lý thông tin theo nghĩa, lục lọi kiến thức liên quan và tạo ra cảm giác chờ đợi đáp án. Những điều này làm thông tin được nối vào nhiều chỗ và bám chắc hơn.
