Học ở nhiều nơi khác nhau: bối cảnh ảnh hưởng trí nhớ thế nào

Bối cảnh lúc học (nơi chốn, âm thanh, thậm chí trạng thái cơ thể) được ghi kèm vào ký ức, nên khi bối cảnh lúc nhớ lại giống lúc học, ta thường nhớ tốt hơn. Nhưng hiệu ứng này trong đời thực thường nhỏ, và có thể tận dụng theo hai cách: học ở nhiều nơi khác nhau để kiến thức không bị "dính" vào một chỗ, và khi cần nhớ thì tưởng tượng lại nơi mình đã học. Lo lắng "học ở nhà, thi ở trường lạ sẽ quên" phần lớn là thừa.

Thí nghiệm thợ lặn năm 1975

Năm 1975, Duncan Godden và Alan Baddeley ở Anh làm một thí nghiệm khác thường với các thành viên câu lạc bộ lặn. Người tham gia nghe một danh sách từ, hoặc trên bờ, hoặc dưới nước khoảng sáu mét sâu, rồi được kiểm tra nhớ lại cũng ở trên bờ hoặc dưới nước. Kết quả: học dưới nước thì nhớ lại dưới nước tốt hơn, học trên bờ thì nhớ lại trên bờ tốt hơn. Khi đổi môi trường, số từ nhớ được giảm khoảng ba mươi đến bốn mươi phần trăm.

Thí nghiệm này trở thành ví dụ kinh điển của trí nhớ phụ thuộc bối cảnh: môi trường lúc học trở thành manh mối giúp gọi ký ức ra. Khi manh mối đó có mặt lúc kiểm tra, ký ức dễ hiện lên hơn.

Cần lưu ý: lặn sâu và đứng trên bờ là hai môi trường khác nhau cực độ, về áp suất, âm thanh, cảm giác cơ thể. Năm 1980, cũng Godden và Baddeley làm thêm một thí nghiệm với bài kiểm tra nhận ra (chọn từ đã nghe trong danh sách) thay vì tự nhớ lại, và hiệu ứng bối cảnh gần như biến mất. Nghĩa là bối cảnh chủ yếu giúp khi phải tự nhớ ra, ít giúp khi đáp án đã có sẵn trước mặt.

Học ở nhiều phòng: kết quả bất ngờ

Năm 1978, Steven Smith, Arthur Glenberg và Robert Bjork cho sinh viên học cùng một danh sách từ hai lần. Một nhóm học cả hai lần trong cùng một phòng; nhóm kia học lần đầu ở một phòng, lần sau ở một phòng khác hẳn về cách bày trí. Sau đó, tất cả được kiểm tra ở một phòng thứ ba, lạ hoàn toàn. Nhóm học ở hai phòng nhớ được nhiều hơn.

Lý giải: khi học ở nhiều nơi, kiến thức gắn với nhiều manh mối khác nhau, không bị phụ thuộc vào một bối cảnh duy nhất. Khi đến nơi lạ, ít nhất một vài manh mối vẫn có tác dụng. Học ở một chỗ cố định thì kiến thức như bị "neo" vào chỗ đó.

Ứng dụng: thay vì chỉ học ở bàn học trong phòng, thỉnh thoảng ôn ở phòng khách, thư viện, quán cà phê yên tĩnh, ghế đá công viên. Đó không phải là lười biếng đổi chỗ, mà là cách làm kiến thức linh hoạt hơn.

Tưởng tượng lại nơi đã học

Trong nghiên cứu năm 1979, Steven Smith còn thử một điều đơn giản: người tham gia học ở một phòng, kiểm tra ở phòng khác, nhưng trước khi kiểm tra được yêu cầu nhắm mắt nhớ lại căn phòng đã học, đồ vật ở đâu, cảm giác thế nào. Nhóm này nhớ gần bằng nhóm được kiểm tra ngay tại phòng cũ.

Đây là một mẹo dùng được ngay trong phòng thi: khi bí một câu, nhắm mắt vài giây, hình dung lại góc học tập của mình, bàn học, ánh đèn, lúc mình đang đọc bài đó. Đôi khi chừng ấy là đủ để kiến thức bật ra. Các cán bộ điều tra ở nhiều nước cũng dùng nguyên lý tương tự khi phỏng vấn nhân chứng: yêu cầu họ tái hiện bối cảnh trước khi kể.

Hiệu ứng trong lớp học thật thì nhỏ

Nếu bối cảnh quan trọng đến vậy, phải chăng học sinh nên thi ở đúng phòng học? Năm 1985, William Saufley và cộng sự xem xét kết quả thi của hàng nghìn sinh viên đại học, so sánh những người thi trong phòng đã học với những người thi ở phòng khác. Họ gần như không thấy khác biệt.

Năm 2001, Steven Smith và Edward Vela gộp kết quả của nhiều thí nghiệm về trí nhớ phụ thuộc bối cảnh. Họ kết luận rằng hiệu ứng có thật nhưng nhỏ, và giảm mạnh khi người học được tưởng tượng lại bối cảnh, khi họ tập trung vào nội dung hơn là môi trường xung quanh, hoặc khi đã học ở nhiều nơi. Lớp học và phòng thi thường khá giống nhau, và tâm trí học sinh lúc làm bài tập trung vào đề chứ không vào bức tường, nên bối cảnh chỉ đóng vai trò nhỏ.

Trạng thái cơ thể cũng là bối cảnh

Không chỉ nơi chốn, trạng thái bên trong cũng được ghi kèm. Các nhà nghiên cứu gọi đây là trí nhớ phụ thuộc trạng thái: điều học được khi buồn dễ nhớ lại khi buồn, điều học khi tỉnh táo dễ nhớ khi tỉnh táo. Một số nghiên cứu cũ cũng ghi nhận điều này với chất kích thích như cà phê, nhưng hiệu ứng nhỏ và không đều.

Năm 1998, Harry Grant và cộng sự cho sinh viên đọc một bài báo trong phòng yên tĩnh hoặc có tiếng ồn quán ăn qua tai nghe, rồi kiểm tra trong điều kiện yên tĩnh hoặc ồn. Ai được kiểm tra trong điều kiện giống lúc học làm tốt hơn. Bài học thực tế: nếu kỳ thi diễn ra trong phòng yên tĩnh, ôn bài trong yên tĩnh có lợi hơn ôn với nhạc lời to bên tai.

Bảng: tận dụng bối cảnh khi học và thi

Thử ngay: hai danh sách, hai nơi

Viết hai danh sách mười lăm từ. Học danh sách A ở phòng ngủ trong năm phút. Học danh sách B ở ban công hoặc sân, cũng năm phút. Một giờ sau, ở phòng ngủ, viết lại cả hai danh sách, nhưng trước khi viết danh sách B, nhắm mắt hình dung lại ban công: ánh sáng, tiếng xe, mùi không khí. So sánh số từ nhớ được. Kết quả mỗi người một khác, nhưng nhiều người ngạc nhiên vì việc hình dung lại giúp danh sách B hiện ra khá rõ.

Góc nhìn hôm nay

Trí nhớ phụ thuộc bối cảnh là một hiện tượng có thật, nhưng không phải lý do để lo lắng hay mê tín về chỗ ngồi, màu áo, hay "phải thi ở trường quen". Dùng nó như một công cụ: học ở vài nơi khác nhau để kiến thức linh hoạt, và khi bí thì tưởng tượng lại nơi mình đã học. Những nền tảng vẫn là tự kiểm tra và ôn rải rác; bối cảnh chỉ là gia vị thêm vào.

Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các bài tổng quan của Steven Smith về trí nhớ phụ thuộc bối cảnh, hoặc phần về manh mối truy xuất trong các giáo trình tâm lý học nhận thức.