Học từ vựng ngoại ngữ nhớ lâu: lặp lại, ngữ cảnh và phương pháp từ khoá

Học từ vựng ngoại ngữ nhớ lâu cần ba thứ: gặp lại từ nhiều lần rải rác qua nhiều ngày, gặp nó trong ngữ cảnh thật (câu, đoạn văn, hội thoại), và tự nhớ ra từ chứ không chỉ nhìn rồi nhận ra. Phương pháp từ khoá, tức liên tưởng âm của từ mới với một từ tiếng Việt quen, giúp nhớ nhanh lúc đầu nhưng không bền nếu dùng một mình. Chép từ hai mươi lần vào vở, cách nhiều học sinh Việt Nam được dạy, là một trong những cách kém hiệu quả nhất.

Biết một từ là biết những gì

Biết một từ không chỉ là biết nó dịch ra tiếng Việt là gì. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng Paul Nation, người viết nhiều về học từ vựng, chỉ ra rằng biết một từ đầy đủ gồm biết nó viết thế nào, phát âm ra sao, nghĩa là gì, thường đi với những từ nào, dùng trong hoàn cảnh nào, trang trọng hay thân mật. Ví dụ, biết "make" và "do" đều là "làm" chưa đủ; phải biết người ta nói "make a mistake" chứ không nói "do a mistake".

Cũng cần phân biệt hai mức: nhận ra (thấy từ trong bài đọc thì hiểu) và dùng được (tự nghĩ ra từ khi nói, viết). Nhận ra dễ hơn nhiều. Học sinh Việt Nam thường đọc hiểu khá nhưng nói, viết lại thiếu từ, một phần vì cách học chỉ luyện nhận ra.

Lặp lại: cần gặp lại, và gặp lại đúng lúc

Không ai nhớ được một từ sau một lần gặp. Các nghiên cứu về học từ vựng đều cho thấy người học cần gặp lại một từ nhiều lần trước khi nó thật sự ở lại; con số cụ thể thay đổi rất nhiều tuỳ người, tuỳ từ, tuỳ cách gặp, nên đừng tin những con số tròn trĩnh kiểu "gặp đúng bảy lần là nhớ".

Điều quan trọng hơn số lần là khoảng cách giữa các lần. Gặp một từ mười lần trong một buổi tối rồi bỏ đó kém xa gặp nó năm lần rải trong hai tuần. Các ứng dụng thẻ từ có lịch ôn giãn cách được xây dựng trên nguyên lý này; cách sắp lịch ôn chi tiết đã có wiki khác trong hệ trình bày. Với người dùng thẻ giấy, quy tắc đơn giản: từ nào nhớ ngay thì để lâu mới ôn lại, từ nào quên thì ôn sớm.

Tự nhớ ra, và nhớ theo cả hai chiều

Hiệu ứng kiểm tra đúng cả với từ vựng: tự nhớ ra nghĩa của từ, hoặc tự nghĩ ra từ từ nghĩa tiếng Việt, giúp nhớ lâu hơn nhìn cặp từ nhiều lần. Một số điểm nên biết khi dùng thẻ:

• Học cả hai chiều. Nhìn tiếng Anh đoán nghĩa luyện khả năng đọc hiểu. Nhìn tiếng Việt nghĩ ra tiếng Anh luyện khả năng nói, viết. Chiều thứ hai khó hơn và đáng luyện hơn với người cần giao tiếp.
• Nói to từ khi trả lời. Phát âm từ ra thành tiếng giúp nhớ âm và giúp nói.
• Đừng lật thẻ quá sớm. Cố nhớ vài giây, kể cả khi thấy bí, rồi mới lật. Sự cố gắng ấy là phần có ích.
• Kèm một câu ví dụ. Mặt sau thẻ ghi nghĩa và một câu ngắn có dùng từ đó.

Ngữ cảnh: từ sống trong câu

Từ học trong danh sách rời rạc dễ quên và khó dùng. Từ gặp trong câu chuyện, bài báo, bài hát, bộ phim thì gắn với tình huống, cảm xúc, các từ đi kèm. Nhiều nghiên cứu cho thấy đọc nhiều tài liệu vừa sức (gọi là đọc mở rộng) giúp người học tích luỹ từ vựng dần dần, dù mỗi lần đọc chỉ học thêm được một ít từ.

Ngữ cảnh tốt nhất là ngữ cảnh gần với mình. Thay vì học câu ví dụ trong sách, tự đặt câu về đời mình: học "commute" (đi lại giữa nhà và chỗ làm) thì viết "My commute takes 40 minutes by motorbike". Việc gắn kiến thức với bản thân được bàn trong bài về hiệu ứng tự liên hệ.

Học theo cụm thay vì từ đơn cũng giúp nhớ và dùng chuẩn hơn: học "heavy rain" thay vì chỉ "heavy", học "take a photo" thay vì chỉ "photo".

Phương pháp từ khoá: nhanh nhưng không bền

Năm 1975, Richard Atkinson và Michael Raugh ở Đại học Stanford thử một phương pháp gọi là từ khoá khi dạy người Mỹ học từ vựng tiếng Nga. Với mỗi từ ngoại ngữ, người học tìm một từ tiếng mẹ đẻ có âm gần giống (từ khoá), rồi tưởng tượng một hình ảnh nối từ khoá với nghĩa của từ ngoại ngữ. Nhóm dùng phương pháp này nhớ được nhiều từ hơn hẳn nhóm học bình thường.

Ví dụ với người Việt học tiếng Anh: "lazy" (lười) nghe gần "lê dì"; hình dung một bà dì lười biếng lê dép quanh nhà cả ngày không làm gì. Hình ảnh càng rõ, càng buồn cười, càng dễ nhớ.

Tuy vậy, tổng quan năm 2013 của Dunlosky và cộng sự xếp phương pháp từ khoá vào mức hữu ích thấp. Lý do: nó hiệu quả khi kiểm tra ngay sau khi học, nhưng một số nghiên cứu cho thấy sau một thời gian dài, người dùng từ khoá có thể quên nhanh hơn người học bằng cách tự kiểm tra lặp lại. Ngoài ra, không phải từ nào cũng tìm được từ khoá hay, và việc nghĩ ra từ khoá tốn thời gian. Dùng từ khoá cho những từ "cứng đầu" mãi không nhớ là hợp lý; dùng cho mọi từ thì không.

Bảng so sánh các cách học từ vựng

Thử ngay: một tuần với mười từ

Chọn mười từ tiếng Anh bạn muốn dùng được. Với mỗi từ, làm một thẻ giấy: mặt trước nghĩa tiếng Việt, mặt sau từ tiếng Anh và một câu bạn tự đặt về đời mình. Ngày 1: học và tự kiểm tra cho đến khi nhớ hết một lượt. Ngày 2, 4 và 7: chỉ nhìn mặt tiếng Việt, nói to từ tiếng Anh và câu ví dụ. Thẻ nào sai thì để riêng và ôn thêm hôm sau. Cuối tuần, viết một đoạn ngắn năm câu dùng ít nhất năm từ trong số đó. Bạn sẽ thấy những từ ấy bắt đầu "bật ra" khi nói, không chỉ nhận ra khi đọc.

Góc nhìn hôm nay

Nhiều người Việt học tiếng Anh nhiều năm, thuộc hàng nghìn từ cho kỳ thi, nhưng vẫn ngại nói. Một phần lý do là từ được học để nhận ra trong đề trắc nghiệm, không phải để dùng. Đổi thói quen, từ chép từ sang tự kiểm tra hai chiều, từ danh sách rời sang câu về bản thân, từ học dồn sang ôn rải rác, không tốn thêm thời gian nhưng làm thay đổi rõ chất lượng vốn từ.

Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các bài viết và sách của Paul Nation về học từ vựng ngoại ngữ, phần lớn bằng tiếng Anh và hướng tới giáo viên.