Thập niên 1990, Mỹ và một số nước phương Tây trải qua cái mà báo chí gọi là "cuộc chiến ký ức": hàng nghìn người trưởng thành, thường trong quá trình trị liệu, "khôi phục" ký ức bị xâm hại thời thơ ấu mà trước đó họ hoàn toàn không nhớ, dẫn đến tố cáo, kiện tụng và gia đình tan vỡ. Giới tâm lý học chia rẽ sâu sắc. Đồng thuận hiện nay là: xâm hại trẻ em có thật và phổ biến; phần lớn nạn nhân nhớ ít nhất một phần chuyện đã xảy ra; có người quên rồi nhớ lại; nhưng các kỹ thuật trị liệu mang tính gợi ý như thôi miên, hình dung có hướng dẫn có thể tạo ra những "ký ức" sống động mà chưa từng xảy ra.
Một lưu ý trước khi đọc
Bài này bàn về phương pháp khôi phục ký ức trong trị liệu, không nghi ngờ những người đã bị xâm hại. Xâm hại tình dục trẻ em là tội ác có thật, phổ biến hơn nhiều người nghĩ, và nạn nhân xứng đáng được lắng nghe, tin tưởng và hỗ trợ. Nếu bạn hoặc một em nhỏ đang cần giúp đỡ ở Việt Nam, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Chính vì xâm hại là chuyện nghiêm trọng, việc dùng những phương pháp dễ tạo ký ức sai lại càng gây hại: cho người bị buộc tội oan, cho người bệnh, và cho cả những nạn nhân thật mà lời kể của họ bị nghi ngờ lây.
"Dồn nén" là gì: từ Freud đến trị liệu thập niên 1980
Ý tưởng rằng tâm trí có thể đẩy những ký ức đau đớn ra khỏi ý thức, giữ chúng nguyên vẹn ở đâu đó và vẫn gây triệu chứng, có gốc rễ từ phân tâm học của Sigmund Freud cuối thế kỷ 19. Freud dùng chữ "dồn nén" cho cơ chế này, dù chính quan điểm của ông về xâm hại thời thơ ấu cũng thay đổi qua các giai đoạn.
Đến thập niên 1980, ý tưởng này được một số nhà trị liệu ở Mỹ phát triển theo hướng mới: nhiều triệu chứng như trầm cảm, rối loạn ăn uống, khó gần gũi, lo âu được cho là dấu hiệu của xâm hại bị quên lãng. Nếu thân chủ không nhớ gì, nhiệm vụ của trị liệu là giúp "khôi phục" ký ức. Năm 1988, cuốn sách tự lực The Courage to Heal của Ellen Bass và Laura Davis bán rất chạy; nhiều nhà phê bình chỉ ra rằng sách gợi ý người đọc có thể đã bị xâm hại dù không nhớ gì, chỉ dựa trên cảm giác và triệu chứng, và danh sách triệu chứng ấy rộng đến mức gần như ai cũng thấy mình trong đó.
Các kỹ thuật bị chỉ trích
| Kỹ thuật | Cách làm | Vì sao dễ tạo ký ức sai |
|---|---|---|
| Thôi miên | Đưa thân chủ vào trạng thái thả lỏng, dễ tiếp nhận gợi ý, rồi hỏi về quá khứ | Tăng sự tự tin vào ký ức mà không tăng độ chính xác; người được thôi miên dễ đưa tưởng tượng vào |
| Hình dung có hướng dẫn | Nhà trị liệu dẫn dắt thân chủ tưởng tượng các cảnh có thể đã xảy ra | Tưởng tượng nhiều lần làm cảnh đó trở nên quen thuộc, dễ bị nhầm thành ký ức thật |
| Diễn giải giấc mơ, "ký ức cơ thể" | Coi giấc mơ, cảm giác đau, khó chịu là dấu vết của xâm hại | Biến những trải nghiệm mơ hồ thành "bằng chứng" |
| Câu hỏi dẫn dắt, nhóm hỗ trợ | Hỏi lặp lại "bạn có chắc không có gì xảy ra?", nghe người khác kể chuyện tương tự | Áp lực xã hội và gợi ý lặp đi lặp lại định hình lời kể |
| Thuốc "nói thật" | Dùng thuốc an thần để thân chủ nói ra | Không có thuốc nào bảo đảm nói thật; thuốc làm tăng tính dễ bị gợi ý |
Những vụ việc làm bùng nổ tranh cãi
Hoảng loạn về "nghi lễ quỷ Satan"
Cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, nhiều người trong trị liệu "nhớ lại" mình từng là nạn nhân của các giáo phái thờ quỷ, với những chi tiết như nghi lễ hiến tế, giết trẻ sơ sinh. Các cuộc điều tra của cơ quan thực thi pháp luật Mỹ, trong đó có một báo cáo của FBI đầu thập niên 1990, không tìm thấy bằng chứng cho các mạng lưới giáo phái có tổ chức như vậy. Cùng thời kỳ, một số vụ xét xử nhà trẻ dựa trên lời kể của trẻ nhỏ sau những buổi phỏng vấn đầy gợi ý cũng bị xem xét lại.
Vụ kiện của một người cha năm 1994
Năm 1994 ở California, Gary Ramona kiện các nhà trị liệu của con gái ông, cho rằng họ đã gieo vào cô ký ức sai về việc bị cha xâm hại, trong quá trình trị liệu có dùng một loại thuốc an thần. Bồi thẩm đoàn đồng ý rằng các nhà trị liệu đã cẩu thả và buộc họ bồi thường cho ông. Đây là một trong những vụ đầu tiên người thứ ba, không phải bệnh nhân, thắng kiện nhà trị liệu, và nó gây tiếng vang lớn.
Những người rút lại lời tố cáo
Trong những năm sau đó, một số người từng khôi phục ký ức trong trị liệu đã rút lại lời tố cáo, kể rằng họ dần nhận ra những "ký ức" ấy hình thành dưới ảnh hưởng của nhà trị liệu, sách vở và nhóm hỗ trợ. Năm 1992, một nhóm phụ huynh nói mình bị buộc tội oan thành lập Quỹ Hội chứng Ký ức Sai, trở thành một bên quan trọng của cuộc tranh luận.
Khoa học nói gì về ký ức sang chấn
Phần lớn sang chấn được nhớ, thậm chí nhớ quá rõ
Ở người bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn, vấn đề thường là ngược lại với quên: ký ức ùa về không mời mà đến, ác mộng, hồi tưởng sống động. Những người sống sót qua chiến tranh, thảm hoạ, tai nạn hiếm khi quên hoàn toàn sự kiện.
Nhưng quên rồi nhớ lại là có thể
Năm 1994, nhà xã hội học Linda Meyer Williams công bố nghiên cứu phỏng vấn những phụ nữ có hồ sơ bệnh viện ghi nhận bị xâm hại khi còn nhỏ, khoảng 17 năm sau sự việc. Khoảng 38% không kể lại sự việc được ghi trong hồ sơ. Kết quả này được dùng để lập luận rằng quên là phổ biến; phía phê bình chỉ ra rằng có người còn quá nhỏ khi xảy ra chuyện, có người nhớ nhưng không muốn kể với người lạ. Ngoài ra, nhiều người kể rằng trong nhiều năm họ không nghĩ đến chuyện cũ, rồi một sự kiện gợi nhắc làm nó trở lại. Điều này có thể xảy ra mà không cần đến cơ chế "dồn nén" đặc biệt: quên bình thường, không muốn nghĩ đến, hoặc chỉ sau này mới hiểu ý nghĩa của điều đã xảy ra.
Và ký ức sai có thể được tạo ra
Các thí nghiệm của Elizabeth Loftus và nhiều nhà nghiên cứu khác từ giữa thập niên 1990 cho thấy có thể khiến một phần người tham gia "nhớ" những sự kiện thời thơ ấu chưa từng xảy ra, chỉ bằng gợi ý lặp lại và tưởng tượng. Ký ức sai có thể chi tiết, giàu cảm xúc và được người kể tin tuyệt đối. Không có cách nào chỉ dựa vào cảm giác chắc chắn hay mức độ sống động để phân biệt ký ức thật với ký ức được tạo ra.
Đồng thuận sau cuộc chiến
Giữa thập niên 1990, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ lập một nhóm công tác gồm cả những nhà nghiên cứu ký ức lẫn những nhà lâm sàng làm việc với nạn nhân. Dù còn bất đồng nhiều điểm, nhóm thống nhất được những ý chính, có thể tóm lại như sau:
- Phần lớn người bị xâm hại khi còn nhỏ nhớ toàn bộ hoặc một phần sự việc.
- Có thể quên một sự việc xâm hại trong thời gian dài rồi nhớ lại.
- Cũng có thể hình thành ký ức giả, đủ thuyết phục, về những sự việc chưa từng xảy ra.
- Hiểu biết khoa học còn hạn chế về cơ chế dẫn đến những ký ức nhớ lại muộn chính xác hay không chính xác.
Cuộc tranh cãi chưa kết thúc hẳn. Một bài viết năm 2019 của Henry Otgaar và cộng sự trên tạp chí Perspectives on Psychological Science lưu ý rằng niềm tin vào ký ức bị dồn nén vẫn phổ biến trong công chúng và ở một bộ phận nhà trị liệu, và cảnh báo rủi ro khi các kỹ thuật gợi ý quay trở lại dưới tên gọi mới.
Bài học cho người tìm trị liệu hôm nay
- Chọn nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần có chứng chỉ hành nghề, được đào tạo bài bản. Cẩn trọng với "thầy", "chuyên gia chữa lành" tự phong.
- Một nhà trị liệu tốt giúp bạn xử lý những gì bạn đang trải qua và những gì bạn nhớ; họ không khẳng định bạn "chắc chắn đã bị" điều gì đó mà bạn không nhớ.
- Cảnh giác với những buổi trị liệu dùng thôi miên, hình dung có hướng dẫn hay diễn giải giấc mơ để "tìm ký ức bị chôn giấu".
- Nếu một ký ức mới xuất hiện trong trị liệu, đừng vội đưa ra quyết định lớn như cắt đứt gia đình hay tố cáo chỉ dựa trên ký ức đó; hãy bàn kỹ với một chuyên gia khác.
- Người nhớ rõ mình bị xâm hại cần được tin và hỗ trợ; bài học của cuộc chiến ký ức không phải là nghi ngờ nạn nhân, mà là thận trọng với phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Ký ức bị dồn nén có thật không?
Quên một sự kiện đau buồn rồi nhớ lại là có thể xảy ra, nhưng ý tưởng rằng tâm trí cất giấu nguyên vẹn những sang chấn nặng nề và chỉ khôi phục được qua trị liệu đặc biệt vẫn còn tranh cãi. Phần lớn người trải qua sang chấn nhớ ít nhất một phần sự việc, đôi khi nhớ quá rõ.
"Cuộc chiến ký ức" thập niên 1990 là gì?
Đó là cuộc tranh cãi lớn ở Mỹ và một số nước về các ký ức xâm hại được "khôi phục" trong trị liệu. Một bên cho rằng đó là ký ức bị dồn nén có thật, bên kia cảnh báo nhiều ký ức là sản phẩm của kỹ thuật gợi ý. Cuộc tranh cãi dẫn đến kiện tụng và thay đổi cách thực hành trị liệu.
Thôi miên có giúp nhớ lại chuyện quên không?
Thôi miên làm người ta tự tin hơn vào ký ức nhưng không làm ký ức chính xác hơn, và có thể đưa thêm chi tiết tưởng tượng vào. Vì vậy thôi miên không được coi là cách đáng tin để khôi phục ký ức.
Làm sao biết một ký ức nhớ lại sau nhiều năm là thật hay giả?
Chỉ dựa vào ký ức thì không phân biệt được, vì ký ức giả cũng có thể chi tiết và giàu cảm xúc. Cần các bằng chứng độc lập như hồ sơ, nhân chứng, và nên thận trọng nếu ký ức xuất hiện trong quá trình trị liệu có dùng kỹ thuật gợi ý.
Nếu nghi ngờ mình từng bị xâm hại nhưng không nhớ rõ thì nên làm gì?
Nên tìm nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần có chứng chỉ, nói rõ mong muốn và lo lắng của mình. Một chuyên gia tốt sẽ hỗ trợ bạn với những gì đang trải qua mà không áp đặt hay dẫn dắt ký ức. Nếu một trẻ em đang gặp nguy hiểm, hãy gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
