Nghe kém ở tuổi trung niên là một trong hai yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể thay đổi lớn nhất, theo báo cáo năm 2024 của Uỷ ban Lancet. Lý do được cho là khi tai kém, bộ não phải dồn sức giải mã âm thanh, ít còn sức cho ghi nhớ; người nghe kém dễ rút khỏi giao tiếp; và vùng não xử lý âm thanh thiếu kích thích. Thử nghiệm ACHIEVE công bố năm 2023 cho thấy can thiệp thính lực không làm chậm suy giảm nhận thức ở toàn bộ người tham gia, nhưng có thể làm chậm ở nhóm người có nguy cơ cao hơn. Chữa tai vì thế vừa giúp sống tốt ngay hôm nay, vừa có thể là một cách giữ não.
Nghe kém phổ biến hơn ta nghĩ
Nghe kém do tuổi già, y học gọi là lão thính, đến từ từ đến mức chính người bệnh thường không nhận ra. Nó hay bắt đầu ở các âm cao: tiếng chim, tiếng chuông điện thoại, các phụ âm như "s", "x", "ch". Vì thế người bệnh thường nói "tôi nghe được, chỉ là mọi người nói lí nhí", hoặc nghe rõ giọng đàn ông trầm nhưng khó nghe giọng phụ nữ và trẻ em. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính hàng trăm triệu người trên thế giới bị nghe kém mức độ đáng kể, và tỷ lệ tăng rõ theo tuổi, nhưng chỉ một phần nhỏ dùng máy trợ thính.
Dấu hiệu gợi ý nên đi đo thính lực:
- Hay phải hỏi lại "gì cơ?", nhất là ở chỗ đông người, quán ăn, đám cưới.
- Người nhà phàn nàn mở tivi, radio quá to.
- Khó nghe điện thoại, phải bật loa ngoài.
- Hiểu sai câu, trả lời lạc đề.
- Thấy mệt sau những buổi họp, buổi tiệc dài.
- Ù tai kéo dài.
Từ quan sát đến thử nghiệm: bằng chứng phát triển thế nào
Năm 2011, Frank Lin và cộng sự ở Đại học Johns Hopkins công bố một nghiên cứu theo dõi hơn 600 người lớn tuổi trong hơn mười năm. Kết quả: người nghe kém lúc bắt đầu có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ cao hơn, và nguy cơ tăng theo mức độ nghe kém. Nhiều nghiên cứu quan sát sau đó ở các nước khác cho kết quả tương tự.
Nhưng nghiên cứu quan sát chỉ cho thấy hai thứ đi cùng nhau. Có thể nghe kém gây hại cho não, cũng có thể một quá trình lão hoá chung làm hỏng cả tai lẫn não. Để biết chữa tai có giúp não không, cần thử nghiệm ngẫu nhiên. Đó là lý do thử nghiệm ACHIEVE ra đời.
Thử nghiệm ACHIEVE
ACHIEVE, do Frank Lin dẫn dắt, kết quả công bố trên tạp chí The Lancet năm 2023, tuyển gần 1.000 người Mỹ từ 70 đến 84 tuổi bị nghe kém mức nhẹ đến vừa và chưa có sa sút trí tuệ. Một nửa được can thiệp thính lực: đo thính lực, lắp máy trợ thính, hướng dẫn sử dụng và tư vấn. Nửa kia được một chương trình giáo dục sức khoẻ cho tuổi già. Sau ba năm:
| Nhóm người tham gia | Kết quả |
|---|---|
| Toàn bộ | Không có khác biệt có ý nghĩa thống kê về tốc độ suy giảm nhận thức giữa hai nhóm |
| Nhóm tuyển từ một nghiên cứu tim mạch dài hạn (nhiều yếu tố nguy cơ hơn, nhận thức nền thấp hơn) | Can thiệp thính lực đi kèm suy giảm nhận thức chậm hơn khoảng 48% |
| Nhóm tình nguyện mới tuyển (khoẻ hơn) | Hầu như không thấy khác biệt |
Các tác giả diễn giải rằng lợi ích có thể rõ nhất ở người có nguy cơ cao, còn ở người khoẻ, ba năm có thể quá ngắn để thấy khác biệt. Đây là phân tích nhóm con, nên cần thêm nghiên cứu để khẳng định. Một cách đọc trung thực: chữa nghe kém có thể giúp bảo vệ nhận thức ở một số người, chưa phải lời bảo đảm cho tất cả. Còn lợi ích trước mắt cho giao tiếp và chất lượng sống thì đã rõ.
Vì sao tai kém lại liên quan đến não
Giả thuyết gánh nặng nhận thức
Khi âm thanh vào tai bị méo, thiếu, bộ não phải đoán các âm bị mất từ ngữ cảnh. Việc này tiêu tốn chú ý và trí nhớ làm việc, nên ít còn sức để ghi nhớ nội dung. Người nghe kém có thể nghe rõ từng từ nhưng sau đó không nhớ câu chuyện, vì toàn bộ sức lực đã dành cho việc "nghe".
Giả thuyết cô lập xã hội
Nghe kém làm giao tiếp mệt mỏi và dễ xấu hổ. Nhiều người dần tránh tụ tập, ít gọi điện, ngồi im trong bữa cơm gia đình. Cô lập xã hội lại là một yếu tố nguy cơ khác trong danh sách 14 yếu tố.
Giả thuyết thay đổi cấu trúc não
Một số nghiên cứu hình ảnh cho thấy người nghe kém có tốc độ teo não nhanh hơn ở một số vùng, trong đó có vùng thái dương liên quan đến cả xử lý âm thanh lẫn trí nhớ. Quan hệ nhân quả ở đây còn đang được nghiên cứu.
Nghe kém và mắt kém: hai giác quan, một nguyên tắc
Năm 2024, Uỷ ban Lancet thêm giảm thị lực không điều trị vào danh sách yếu tố nguy cơ. Nguyên tắc tương tự: khi giác quan kém, não bị thiếu thông tin, người bệnh ít ra ngoài, ít đọc, ít giao tiếp. Đục thuỷ tinh thể, tật khúc xạ là những nguyên nhân giảm thị lực thường gặp và điều trị được. Một lần khám mắt và một lần đo thính lực là hai việc đơn giản đáng làm cho cha mẹ cao tuổi.
Đeo máy trợ thính: những rào cản thường gặp
| Rào cản | Cách vượt qua |
|---|---|
| "Tôi chưa điếc đến mức đó" | Đo thính lực để có con số cụ thể; nghe kém nhẹ đã ảnh hưởng đến giao tiếp |
| Sợ người khác nhìn thấy, sợ bị coi là già | Máy trợ thính ngày nay nhỏ, nhiều loại đeo trong tai khó nhận ra; nghe nhầm, trả lời lạc đề còn dễ bị để ý hơn |
| Đeo thấy ồn, khó chịu, nên cất đi | Não cần vài tuần để làm quen; tái khám chỉnh máy là bình thường và cần thiết |
| Mua máy không qua đo, không được chỉnh | Đo thính lực và lắp máy ở cơ sở có chuyên khoa tai mũi họng hoặc chuyên viên thính học |
| Không biết bắt đầu từ đâu | Khám tai mũi họng trước: đôi khi chỉ là ráy tai bít, lấy ra là nghe rõ |
Thử ngay: giúp người nghe kém trong nhà
Dù đã có máy trợ thính hay chưa, cách cả nhà nói chuyện tạo khác biệt lớn:
- Nhìn thẳng vào mặt người nghe khi nói, để họ thấy môi và nét mặt.
- Nói rõ, chậm vừa phải, không cần hét. Hét làm méo tiếng và khiến người nghe thấy bị quát.
- Tắt tivi, quạt to khi nói chuyện quan trọng.
- Không hiểu thì nói lại bằng câu khác, đừng lặp nguyên câu to hơn.
- Trong bữa cơm, ngồi cạnh và kéo người lớn tuổi vào câu chuyện.
- Thử bật phụ đề khi xem tivi cùng ông bà.
Và một việc phòng ngừa cho chính mình: giữ âm lượng tai nghe vừa phải, tránh nghe to liên tục nhiều giờ, đeo nút tai khi làm việc ở môi trường ồn. Nghe kém do tiếng ồn tích luỹ từ tuổi trẻ và không hồi phục.
Khi nào nên đi khám
Đi khám tai mũi họng khi nghe kém dần, ù tai kéo dài, hoặc người nhà góp ý về âm lượng tivi. Đi khám ngay khi nghe kém đột ngột ở một hoặc hai tai trong vài giờ đến vài ngày, vì điếc đột ngột cần được điều trị sớm. Nếu nghe kém đi kèm hay quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu, đổi tính hay khó làm việc quen thuộc, hãy gặp thêm bác sĩ thần kinh, lão khoa hoặc tâm thần. Lưu ý: người nghe kém dễ bị đánh giá nhầm là "lẫn" vì trả lời sai câu hỏi; đeo máy trợ thính khi làm bài kiểm tra trí nhớ giúp kết quả chính xác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nghe kém có gây sa sút trí tuệ không?
Nghe kém ở tuổi trung niên đi kèm nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn trong nhiều nghiên cứu, và là một trong hai yếu tố có thể thay đổi lớn nhất theo Uỷ ban Lancet 2024. Quan hệ nhân quả chưa được chứng minh hoàn toàn, nhưng có nhiều cơ chế hợp lý.
Đeo máy trợ thính có giúp chống lẫn không?
Thử nghiệm ACHIEVE năm 2023 không thấy khác biệt ở toàn bộ người tham gia sau ba năm, nhưng thấy suy giảm nhận thức chậm hơn khoảng 48% ở nhóm có nguy cơ cao hơn. Cần thêm nghiên cứu để khẳng định. Lợi ích cho giao tiếp và chất lượng sống thì rõ ràng.
Làm sao biết mình bị nghe kém?
Dấu hiệu thường gặp là hay hỏi lại, mở tivi to, khó nghe ở chỗ đông người, khó nghe điện thoại. Cách chắc chắn là đo thính lực ở cơ sở tai mũi họng.
Vì sao người già nghe kém hay bị tưởng là lẫn?
Khi nghe không rõ, người già dễ trả lời lạc đề, quên nội dung vừa nghe, ít tham gia trò chuyện, trông giống người bị suy giảm trí nhớ. Kiểm tra thính lực giúp tránh nhầm lẫn này.
Mắt kém có ảnh hưởng đến trí nhớ không?
Giảm thị lực không điều trị được Uỷ ban Lancet thêm vào danh sách yếu tố nguy cơ năm 2024. Khám mắt định kỳ, đeo kính đúng độ và mổ đục thuỷ tinh thể khi cần là những việc đơn giản có ích.
