Phong cách học nghe, nhìn, vận động: ngộ nhận phổ biến trong giáo dục

Ý tưởng rằng mỗi người thuộc một "phong cách học" (học qua nhìn, qua nghe hay qua vận động) và sẽ học tốt hơn nếu bài giảng khớp với phong cách đó là một trong những ngộ nhận phổ biến nhất trong giáo dục. Khảo sát ở nhiều nước cho thấy trên 90% giáo viên tin vào nó, nhưng các nghiên cứu được thiết kế để kiểm tra trực tiếp lại không tìm thấy bằng chứng. Điều đúng là: con người có sở thích khác nhau, và cách trình bày nên theo nội dung (bản đồ thì nhìn, phát âm thì nghe, bơi thì phải làm), còn kết hợp lời nói với hình ảnh giúp hầu như ai cũng học tốt hơn.

Phong cách học là gì

Mô hình phổ biến nhất là VARK do Neil Fleming, một nhà giáo dục ở New Zealand, phát triển cuối thập niên 1980 đến đầu thập niên 1990. VARK chia người học thành bốn kiểu: nhìn (Visual), nghe (Aural), đọc – viết (Read/Write) và vận động (Kinesthetic). Người học làm một bảng câu hỏi để biết mình thuộc kiểu nào, rồi được khuyên chọn cách học tương ứng: người kiểu nhìn nên dùng sơ đồ, màu sắc; người kiểu nghe nên nghe bài giảng ghi âm, đọc to; người kiểu vận động nên học bằng thao tác, đi lại.

VARK chỉ là một trong rất nhiều mô hình. Năm 2004, nhóm của Frank Coffield ở Anh rà soát các tài liệu và đếm được 71 mô hình phong cách học khác nhau. Sự phong phú này tự nó đã là một dấu hiệu: nếu phong cách học là một đặc điểm rõ ràng của con người, khó có chuyện mỗi nhóm nghiên cứu lại chia theo một kiểu.

Ở Việt Nam, ý tưởng này phổ biến trong các buổi tập huấn giáo viên, sách nuôi dạy con, trung tâm kỹ năng. Một số dịch vụ còn hứa xác định phong cách học và năng khiếu của trẻ qua "sinh trắc dấu vân tay", thu phí cao; phương pháp này không có cơ sở khoa học.

Cần kiểm tra điều gì để biết phong cách học có thật

Năm 2008, bốn nhà tâm lý học Harold Pashler, Mark McDaniel, Doug Rohrer và Robert Bjork được mời viết một bài tổng quan cho tạp chí Psychological Science in the Public Interest. Họ chỉ ra rằng để chứng minh "dạy khớp phong cách thì học tốt hơn", cần một thiết kế nghiên cứu cụ thể:

1. Phân loại người học thành ít nhất hai nhóm, ví dụ kiểu nhìn và kiểu nghe.
2. Chia ngẫu nhiên mỗi nhóm học bằng một trong hai cách: qua hình ảnh hoặc qua lời nói.
3. Cho cùng một bài kiểm tra.
4. Kết quả phải cho thấy một "giao thoa": người kiểu nhìn học tốt hơn với cách nhìn, đồng thời người kiểu nghe học tốt hơn với cách nghe.

Nếu cả hai nhóm đều học tốt hơn với hình ảnh, thì đó là hình ảnh tốt cho mọi người, không phải phong cách học. Pashler và cộng sự thấy rất ít nghiên cứu dùng đúng thiết kế này, và những nghiên cứu có dùng thì phần lớn không tìm thấy giao thoa. Kết luận của họ: chưa có cơ sở để đưa việc đánh giá phong cách học vào thực hành giáo dục, nhất là khi nguồn lực có hạn.

Những nghiên cứu sau đó

Nhiều tổ chức khoa học và giáo dục đã xếp phong cách học vào danh sách "huyền thoại thần kinh" phổ biến trong trường học, cùng với những ý như "chỉ dùng 10% bộ não" hay "người não trái, người não phải".

Vì sao ngộ nhận này sống dai

• Nó có phần đúng: con người thật sự có sở thích. Có người thích xem video, có người thích đọc. Nhưng thích không có nghĩa là học tốt hơn bằng cách đó.
• Năng lực khác với phong cách: có người khả năng hình dung không gian tốt, có người vốn từ phong phú. Đó là khác biệt về năng lực, đo được, và nó không có nghĩa người giỏi hình dung thì nên học lịch sử bằng tranh thay vì chữ.
• Nó nghe tôn trọng cá nhân: "mỗi em một cách học" là một thông điệp nhân văn, khiến ai bác bỏ nó dễ bị coi là cứng nhắc.
• Cảm giác hiệu quả: học bằng cách mình thích thấy dễ chịu hơn, và cảm giác dễ chịu dễ bị nhầm với học được nhiều.
• Thương mại: bảng hỏi, khoá tập huấn, dịch vụ kiểm tra là sản phẩm bán được.

Điều khoa học thật sự ủng hộ

Cách trình bày theo nội dung, không theo người học

Học địa lý cần bản đồ. Học phát âm tiếng Anh cần nghe. Học đi xe đạp, nấu ăn, làm thí nghiệm cần làm bằng tay. Đây là đúng cho mọi người học, vì bản chất nội dung đòi hỏi kênh đó.

Kết hợp lời và hình

Lý thuyết mã hoá kép của nhà tâm lý học Canada Allan Paivio, từ những năm 1970, cho rằng thông tin được lưu ở cả dạng lời lẫn dạng hình thì có hai đường để nhớ lại. Các nghiên cứu về học đa phương tiện của Richard Mayer cũng cho thấy lời giải thích kèm hình minh hoạ phù hợp thường giúp người học hiểu sâu hơn chỉ có chữ. Lợi ích này dành cho tất cả, không riêng "người kiểu nhìn".

Các kỹ thuật học có bằng chứng

Thay vì tìm phong cách học, thời gian nên dành cho những kỹ thuật đã được chứng minh hiệu quả với hầu hết người học: tự kiểm tra (gấp sách lại và tự nhớ), ôn giãn cách, học xen kẽ các dạng bài, tự giải thích vì sao. Các bài trong danh mục "Học sao cho nhớ lâu" của wiki này bàn kỹ từng kỹ thuật.

Thử ngay: kiểm tra phong cách học của chính mình

Nếu bạn tin mình là "người học qua nghe", hãy làm một thí nghiệm nhỏ. Chọn hai đoạn kiến thức độ khó tương đương, ví dụ hai bài lịch sử trong sách giáo khoa. Học đoạn thứ nhất bằng cách nghe một người đọc to hoặc nghe bản ghi âm trong 15 phút. Học đoạn thứ hai bằng cách đọc và vẽ sơ đồ trong 15 phút. Hai ngày sau, không mở lại, viết ra mọi thứ bạn nhớ về mỗi đoạn. Lặp lại với hai đoạn khác, đổi thứ tự. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy kết quả không khớp với "phong cách" của mình, và yếu tố quyết định thường là mình có tự kiểm tra hay không, có hiểu hay không, chứ không phải kênh nghe hay nhìn.

Lời khuyên cho giáo viên và phụ huynh

• Đừng dán nhãn trẻ là "kiểu nghe", "kiểu vận động". Nhãn có thể khiến trẻ né những cách học cần thiết: "con là kiểu nghe nên không cần đọc".
• Dùng nhiều kênh cho cả lớp: giải thích bằng lời, minh hoạ bằng hình, cho làm thử. Điều này có ích cho mọi học sinh.
• Tôn trọng sở thích để tạo hứng thú, nhưng không coi sở thích là chìa khoá quyết định hiệu quả học.
• Cẩn trọng với các dịch vụ xác định phong cách học, năng khiếu bằng dấu vân tay hoặc bài trắc nghiệm thu phí cao.