Thôi miên hồi quy là kỹ thuật đưa người được thôi miên "quay ngược" về trước khi sinh ra để kể lại một "kiếp trước". Tâm lý học giải thích những lời kể ấy bằng ba cơ chế đã được thí nghiệm kiểm chứng: trí tưởng tượng được kích thích trong trạng thái dễ tiếp nhận gợi ý, ký ức ẩn về những gì từng đọc, từng xem mà quên mất nguồn, và sự mong đợi của cả người thôi miên lẫn người được thôi miên. Bài này chỉ bàn về phương pháp thôi miên như một cách tạo ra "ký ức", không bàn về niềm tin tôn giáo vào luân hồi.
Tôn trọng đức tin, xem xét phương pháp
Luân hồi là một phần quan trọng trong giáo lý của Phật giáo, Ấn Độ giáo và nhiều truyền thống tâm linh khác, trong đó có đời sống tín ngưỡng của rất nhiều người Việt. Đó là chuyện đức tin, nằm ngoài phạm vi mà khoa học thực nghiệm có thể khẳng định hay bác bỏ, và bài này không phán xét điều đó. Câu hỏi ở đây hẹp hơn nhiều: khi một người được thôi miên rồi kể lại "kiếp trước" của mình, những gì họ kể đến từ đâu? Đây là câu hỏi về trí nhớ và gợi ý, những thứ tâm lý học đã nghiên cứu kỹ. Cũng nên biết thôi miên là một kỹ thuật ra đời ở châu Âu thời cận đại, không thuộc giáo lý truyền thống nào về luân hồi.
Vụ Bridey Murphy: cơn sốt thập niên 1950
Năm 1952, ở bang Colorado (Mỹ), doanh nhân và nhà thôi miên nghiệp dư Morey Bernstein thôi miên một phụ nữ nội trợ tên Virginia Tighe. Trong trạng thái thôi miên, bà nói bằng giọng Ireland, tự nhận là Bridey Murphy, sống ở thành phố Cork (Ireland) đầu thế kỷ 19, kể về chồng, nhà cửa, những bài hát. Năm 1956, Bernstein xuất bản cuốn The Search for Bridey Murphy, trở thành sách bán chạy và tạo nên một cơn sốt về tiền kiếp ở Mỹ.
Sau đó, báo chí đi tìm dấu vết của Bridey Murphy ở Ireland nhưng không xác nhận được bà từng tồn tại. Một tờ báo ở Chicago tìm hiểu tuổi thơ của chính Virginia Tighe và đưa tin bà lớn lên ở Chicago, có quan hệ với người gốc Ireland, trong đó có một người hàng xóm mang tên gần giống Bridey Murphy. Các nhà phê bình cho rằng những chi tiết "kiếp trước" có thể bắt nguồn từ những gì bà nghe, thấy thời nhỏ. Những người ủng hộ thì phản biện lại một số điểm của cuộc điều tra. Dù vậy, vụ việc trở thành ví dụ kinh điển khi giới tâm lý học bàn về hồi quy tiền kiếp.
Ba cơ chế tâm lý học dùng để giải thích
| Cơ chế | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ký ức ẩn (cryptomnesia) | Nhớ lại một thông tin mà quên mất mình đã học nó từ đâu, nên tưởng là của mình hoặc là mới | Chi tiết về một thời kỳ lịch sử lấy từ phim, truyện, sách giáo khoa đã quên |
| Tưởng tượng trong trạng thái dễ tiếp nhận gợi ý | Thôi miên tăng khả năng tập trung vào hình ảnh trong đầu và giảm sự tự kiểm tra | Hình ảnh tưởng tượng trở nên sống động như thật |
| Mong đợi và vai diễn | Người được thôi miên vô thức đáp ứng điều mà họ nghĩ người thôi miên mong muốn | Kể chi tiết đúng với những gì đã được gợi ý trước |
Thuật ngữ "cryptomnesia" được nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ Théodore Flournoy dùng từ khoảng năm 1900, khi ông nghiên cứu một bà đồng nổi tiếng ở Geneva tự nhận nhớ các kiếp trước. Flournoy cho rằng nhiều chi tiết trong lời kể của bà có thể truy về những gì bà từng đọc và nghe khi còn nhỏ.
Thí nghiệm của Nicholas Spanos
Đầu thập niên 1990, nhà tâm lý học Nicholas Spanos ở Đại học Carleton (Canada) và cộng sự tiến hành một loạt thí nghiệm với sinh viên được thôi miên hồi quy, công bố năm 1991. Kết quả chính:
- Một phần người tham gia kể được "kiếp trước" với tên, nơi chốn, thời đại cụ thể. Những người này thường có khuynh hướng giàu tưởng tượng và dễ bị thôi miên hơn.
- Khi được hỏi những câu kiểm tra lịch sử, như ai đang cai trị đất nước họ sống, đất nước đó có chiến tranh không, nhiều câu trả lời sai hoặc mơ hồ, mang dấu hiệu của hiểu biết hiện đại.
- Trước buổi thôi miên, khi một nhóm được gợi ý rằng kiếp trước có thể là người khác giới, khác chủng tộc, sống ở nơi xa lạ, thì "kiếp trước" của họ có những đặc điểm đó nhiều hơn. Khi được gợi ý rằng trẻ em thời xưa hay bị ngược đãi, họ kể về bị ngược đãi trong kiếp trước nhiều hơn.
- Mức độ người tham gia tin vào trải nghiệm của mình phụ thuộc vào niềm tin có sẵn về luân hồi và vào cách người thôi miên trình bày trải nghiệm đó là thật hay chỉ là tưởng tượng.
Spanos kết luận "kiếp trước" trong thôi miên được xây dựng từ kiến thức, mong đợi và bối cảnh xã hội của buổi thôi miên, giống như một vai diễn mà người diễn tin là thật.
Người nhớ "kiếp trước" có dễ nhớ sai hơn?
Năm 2009, nhóm nghiên cứu của Richard McNally ở Đại học Harvard công bố một nghiên cứu trên những người tự nhận đã khôi phục được ký ức tiền kiếp, phần lớn qua thôi miên hồi quy. Họ làm một bài kiểm tra ký ức sai quen thuộc: nghe danh sách từ liên quan đến một chủ đề (như giường, nghỉ, mệt, mơ…) rồi được hỏi có nghe từ "ngủ" không, dù từ đó không có trong danh sách. Nhóm tự nhận nhớ tiền kiếp "nhận ra" nhầm những từ không có nhiều hơn nhóm đối chứng. Kết quả gợi ý những người này có khuynh hướng nhầm lẫn giữa điều tưởng tượng và điều đã trải qua nhiều hơn. Đây là mối liên quan, không chứng minh rằng ai tin vào tiền kiếp cũng nhớ sai.
Thôi miên hồi quy tiền kiếp phổ biến như thế nào
Năm 1988, bác sĩ tâm thần người Mỹ Brian Weiss xuất bản cuốn Many Lives, Many Masters kể về một bệnh nhân hồi tưởng nhiều kiếp trước trong thôi miên; sách bán chạy nhiều nước, có bản tiếng Việt. Từ đó, "liệu pháp hồi quy tiền kiếp" lan rộng, với những lời hứa như chữa ám ảnh sợ, đau mãn tính, khó khăn trong hôn nhân bằng cách tìm ra "nguyên nhân từ kiếp trước". Ở Việt Nam, các khoá học và buổi "hồi quy" như vậy cũng xuất hiện, đôi khi với chi phí cao.
Lưu ý: những nghiên cứu về trẻ nhỏ tự kể "kiếp trước" mà không qua thôi miên, gắn với tên tuổi bác sĩ tâm thần Ian Stevenson, là một chủ đề khác, có phương pháp khác và cũng có nhiều tranh luận riêng. Bài này không bàn đến.
Rủi ro thực tế
- Tạo ký ức sai sống động: những hình ảnh đau buồn trong "kiếp trước", như bị giết, bị phản bội, có thể ám ảnh người tham gia dù chúng là sản phẩm tưởng tượng.
- Ảnh hưởng quan hệ: có người tin người thân hiện tại là kẻ thù hoặc người yêu ở kiếp trước, dẫn đến những quyết định gây tổn thương trong gia đình.
- Trì hoãn điều trị: ám ảnh sợ, trầm cảm, đau mãn tính có những phương pháp điều trị có bằng chứng; tìm "nguyên nhân kiếp trước" có thể làm chậm việc đó.
- Mất tiền và bị lệ thuộc vào người thôi miên không có chuyên môn.
- Với người có bệnh tâm thần như rối loạn phân ly, loạn thần, thôi miên không có chuyên môn có thể làm tình trạng nặng hơn.
Thử ngay: thấy trí tưởng tượng làm việc
Bạn không cần thôi miên để thấy bộ não dựng cảnh nhanh thế nào. Nhắm mắt, hít thở chậm một phút, rồi tự hỏi: "Nếu mình sống ở kinh thành Thăng Long thời Lý, sáng nay mình đang làm gì?" Để hình ảnh tự đến trong ba phút, rồi mở mắt và ghi lại. Hầu hết mọi người sẽ có một cảnh khá chi tiết: con đường, mái nhà, tiếng chợ. Sau đó, thử truy xem từng chi tiết có thể đến từ đâu: một bộ phim cổ trang, tranh minh hoạ sách sử, chuyến tham quan phố cổ. Bài tập nhỏ này cho thấy bộ não giỏi ghép mảnh ký ức thành cảnh mới, và cảm giác "thấy rõ" không bảo đảm đó là điều đã từng xảy ra.
Nếu bạn đang cân nhắc tham gia
Nếu mục đích là tìm hiểu tâm linh, hãy hiểu rằng những gì kể ra trong thôi miên chịu ảnh hưởng mạnh của gợi ý và tưởng tượng. Nếu mục đích là giải quyết một vấn đề sức khoẻ tâm thần như sợ hãi, trầm cảm, mất ngủ, sang chấn, hãy tìm bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng có chứng chỉ hành nghề. Thôi miên lâm sàng do người có chuyên môn thực hiện có chỗ dùng nhất định, như hỗ trợ giảm đau, nhưng không phải để tìm ký ức, dù của kiếp này hay "kiếp trước".
Câu hỏi thường gặp
Thôi miên có nhớ lại được kiếp trước không?
Tâm lý học không có bằng chứng cho việc thôi miên khôi phục được ký ức tiền kiếp. Các thí nghiệm cho thấy lời kể "kiếp trước" được xây dựng từ kiến thức đã quên nguồn, trí tưởng tượng và sự mong đợi trong buổi thôi miên. Bài viết không bàn về niềm tin tôn giáo vào luân hồi.
Vụ Bridey Murphy là gì?
Năm 1952, Virginia Tighe được Morey Bernstein thôi miên và kể mình từng là Bridey Murphy sống ở Ireland thế kỷ 19; cuốn sách năm 1956 gây cơn sốt tiền kiếp ở Mỹ. Báo chí sau đó không xác nhận được Bridey Murphy tồn tại và tìm thấy nhiều chi tiết có thể bắt nguồn từ tuổi thơ của chính bà ở Chicago.
Cryptomnesia là gì?
Cryptomnesia, hay ký ức ẩn, là hiện tượng nhớ lại một thông tin mà quên mất đã biết nó từ đâu, nên tưởng đó là ký ức của mình hoặc ý tưởng mới. Đây là một trong những cách giải thích chính cho các lời kể tiền kiếp chi tiết.
Thôi miên hồi quy có nguy hiểm không?
Rủi ro chính là tạo ra những "ký ức" đau buồn sống động, ảnh hưởng quan hệ gia đình, trì hoãn điều trị bệnh thật và mất tiền. Với người có bệnh tâm thần, thôi miên không chuyên môn có thể làm tình trạng nặng hơn.
Liệu pháp hồi quy tiền kiếp có chữa được bệnh không?
Chưa có bằng chứng từ thử nghiệm có đối chứng cho thấy liệu pháp hồi quy tiền kiếp chữa được bệnh. Các vấn đề như ám ảnh sợ, trầm cảm, đau mãn tính nên được bác sĩ hoặc nhà tâm lý có chứng chỉ đánh giá và điều trị bằng phương pháp có cơ sở.
